कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणम्
प्रथमाष्टके षष्ठः प्रपाठकः

अष्टक १ प्रपाठक ६
राजसूयानुब्राह्मणं

ओं नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः

श्री गुरुभ्यो नमः, ह॒रिः॒ ओं

ॐ
अनुमत्याद्या इष्टयः
अनु॑मत्यै पुरो॒डाश॑म॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पति⁠। ये प्र॒त्यञ्चः॒ शम्या॑या अव॒शीय॑न्ते⁠। तन्नै॑र्‌ऋ॒तमेक॑कपालम्⁠। इ॒यव्ँवा अनु॑मतिः⁠। इ॒यं निर्‌ऋ॑तिः⁠। नै॒र्॒‌ऋ॒तेन॒ पूर्वे॑ण॒ प्रच॑रति⁠। पा॒प्मान॑मे॒व निर्‌ऋ॑तिं॒ पूर्वां᳚ नि॒रव॑दयते⁠। एक॑ कपालो भवति⁠। ए॒क॒धैव निर्‌ऋ॑तिं नि॒रव॑दयते⁠। यदहु॑त्वा॒ गार्‌ह॑पत्य ई॒युः⁠ ॥ [१] (१०) रु॒द्रो भू॒त्वाऽग्निर॑नू॒त्थाय॑⁠। अ॒द्ध्व॒र्युं च॒ यज॑मानं च हन्यात्⁠। वीहि॒ स्वाहाऽऽहु॑तिं जुषा॒ण इत्या॑ह⁠। आहु॑त्यै॒वैन॑ꣳ शमयति⁠। नार्ति॒मार्च्छ॑त्यद्ध्व॒र्युर्न यज॑मानः⁠। ए॒को॒ल्मु॒केन॑ यन्ति⁠। तद्धि निर्‌ऋ॑त्यै भाग॒धेय᳚म्⁠। इ॒मां दिश॑य्ँयन्ति⁠। ए॒षा वै निर्‌ऋ॑त्यै॒ दिक्⁠। स्वाया॑मे॒व दि॒शि निर्‌ऋ॑तिं नि॒रव॑दयते⁠ ॥ [२] (१०) स्वकृ॑त॒ इरि॑णे जुहोति प्रद॒रे वा᳚⁠। ए॒तद्वै निर्‌ऋ॑त्या आ॒यत॑नम्⁠। स्व ए॒वायत॑ने॒ निर्‌ऋ॑तिं नि॒रव॑दयते⁠। ए॒ष ते॑ निर्‌ऋते भा॒ग इत्या॑ह⁠। निर्दि॑शत्ये॒वैना᳚म्⁠। भूते॑ ह॒विष्म॑त्य॒सीत्या॑ह⁠। भूति॑मे॒वोपाव॑र्तते⁠। मु॒ञ्चेममꣳह॑स॒ इत्या॑ह⁠। अꣳह॑स ए॒वैनं॑ मुञ्चति⁠। अ॒ङ्गु॒ष्ठाभ्यां᳚ जुहोति⁠ ॥ [३] (१०) अ॒न्त॒त ए॒व निर्‌ऋ॑तिं नि॒रव॑दयते⁠। कृ॒ष्णव्ँवासः॑ कृ॒ष्णतू॑षं॒ दख्‍षि॑णा⁠। ए॒तद्वै निर्‌ऋ॑त्यै रू॒पम्⁠। रू॒पेणै॒व निर्‌ऋ॑तिं नि॒रव॑दयते⁠। अप्र॑तीख्‍ष॒माय॑न्ति⁠। निर्‌ऋ॑त्या अ॒न्तर्‌हि॑त्यै⁠। स्वाहा॒ नमो॒ य इ॒दं च॒कारेति॒ पुन॒रेत्य॒ गार्‌ह॑पत्ये जुहोति⁠। आहु॑त्यै॒व न॑म॒स्यन्तो॒ गार्‌ह॑पत्यमु॒पाव॑र्तन्ते⁠। आ॒नु॒म॒तेन॒ प्रच॑रति⁠। इ॒यव्ँवा अनु॑मतिः⁠ ॥ [४] (१०) इ॒यमे॒वास्मै॑ रा॒ज्यमनु॑मन्यते⁠। धे॒नुर्दख्‍षि॑णा⁠। इ॒मामे॒व धे॒नुं कु॑रुते⁠। आ॒दि॒त्यं च॒रुं निर्व॑पति⁠। उ॒भयी᳚ष्वे॒व प्र॒जास्व॒भिषि॑च्यते⁠। दैवी॑षु च॒ मानु॑षीषु च⁠। वरो॒ दख्‍षि॑णा⁠। वरो॒ हि रा॒ज्यꣳ समृ॑द्ध्यै⁠। आ॒ग्ना॒वै॒ष्ण॒वमेका॑दशकपालं॒ निर्व॑पति⁠। अ॒ग्निः सर्वा॑ दे॒वताः᳚⁠ ॥ [५] (१०) विष्णु॑र्य॒ज्ञः⁠। दे॒वता᳚श्चै॒व य॒ज्ञं चाव॑ रुन्धे⁠। वा॒म॒नो व॒ही दख्‍षि॑णा⁠। यद्व॒ही⁠। तेना᳚ग्ने॒यः⁠। यद्वा॑म॒नः⁠। तेन॑ वैष्ण॒वः समृ॑द्ध्यै⁠। अ॒ग्नी॒षो॒मीय॒मेका॑दशकपालं॒ निर्व॑पति⁠। अ॒ग्नीषोमा᳚भ्या॒व्ँवा इन्द्रो॑ वृ॒त्रम॑ह॒न्निति॑⁠। यद॑ग्नीषो॒मीय॒मेका॑दशकपालं नि॒र्वप॑ति⁠ ॥ [६] (१०) वार्त्र॑घ्नमे॒व विजि॑त्यै⁠। हिर॑ण्यं॒ दख्‍षि॑णा॒ समृ॑द्ध्यै⁠। इन्द्रो॑ वृ॒त्रꣳ ह॒त्वा⁠। दे॒वता॑भिश्चेन्द्रि॒येण॑ च॒ व्या᳚र्द्ध्यत⁠। स ए॒तमै᳚न्द्रा॒ग्नमेका॑दशकपालमपश्यत्⁠। तन्निर॑वपत्⁠। तेन॒ वै स दे॒वता᳚श्चेन्द्रि॒यं चावा॑रुन्ध⁠। यदै᳚न्द्रा॒ग्नमेका॑दशकपालं नि॒र्वप॑ति⁠। दे॒वता᳚श्चै॒व तेने᳚न्द्रि॒यं च॒ यज॑मा॒नोऽव॑ रुन्धे⁠। ऋ॒ष॒भो व॒ही दख्‍षि॑णा⁠ ॥ [७] (१०) यद्व॒ही⁠। तेना᳚ग्ने॒यः⁠। यदृ॑ष॒भः⁠। तेनै॒न्द्रः समृ॑द्ध्यै⁠। आ॒ग्ने॒यम॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पति⁠। ऐ॒न्द्रं दधि॑⁠। यदा᳚ग्ने॒यो भव॑ति⁠। अ॒ग्निर्वै य॑ज्ञमु॒खम्⁠। य॒ज्ञ॒मु॒खमे॒वर्द्धिं॑ पु॒रास्ता᳚द्धत्ते⁠। यदै॒न्द्रं दधि॑⁠ ॥ [८] (१०) इ॒न्द्रि॒यमे॒वाव॑ रुन्धे⁠। ऋ॒ष॒भो व॒ही दख्‍षि॑णा⁠। यद्व॒ही⁠। तेना᳚ग्ने॒यः⁠। यदृ॑ष॒भः⁠। तेनै॒न्द्रः समृ॑द्ध्यै⁠। याव॑ती॒र्वै प्र॒जा ओष॑धीना॒महु॑ताना॒माश्ञ॑न्न्⁠। ताः परा॑ऽभवन्न्⁠। आ॒ग्र॒य॒णं भ॑वति हु॒ताद्या॑य⁠। यज॑मान॒स्याप॑राभावाय⁠ ॥ [९] (१०) दे॒वा वा ओष॑धीष्वा॒जिम॑युः⁠। ता इ॑न्द्रा॒ग्नी उद॑जयताम्⁠। तावे॒तमै᳚न्द्रा॒ग्नं द्वाद॑शकपालं॒ निर॑वृणाताम्⁠। यदै᳚न्द्रा॒ग्नो भव॒त्युज्जि॑त्यै⁠। द्वाद॑शकपालो भवति⁠। द्वाद॑श॒ मासाः᳚ सव्ँवथ्स॒रः⁠। स॒व्ँव॒थ्स॒रेणै॒वास्मा॒ अन्न॒मव॑रुन्धे⁠। वै॒श्व॒दे॒वश्च॒रुर् भ॑वति⁠। वै॒श्व॒दे॒वव्ँवा अन्न᳚म्⁠। अन्न॑मे॒वास्मै᳚ स्वदयति⁠ ॥ [१०] (१०) प्र॒थ॒म॒जो व॒थ्सो दख्‍षि॑णा॒ समृ॑द्ध्यै⁠। सौ॒म्यꣴ श्या॑मा॒कं च॒रुं निर्व॑पति⁠। सोमो॒ वा अ॑कृष्टप॒च्यस्य॒ राजा᳚⁠। अ॒कृ॒ष्ट॒प॒च्यमे॒वास्मै᳚ स्वदयति⁠। वासो॒ दख्‍षि॑णा⁠। सौ॒म्यꣳहि दे॒वत॑या॒ वासः॒ समृ॑द्ध्यै⁠। सर॑स्वत्यै च॒रुं निर्व॑पति⁠। सर॑स्वते च॒रुम्⁠। मि॒थु॒नमे॒वाव॑ रुन्धे⁠। मि॒थु॒नौ गावौ॒ दख्‍षि॑णा॒ समृ॑द्ध्यै⁠। एति॒ वा ए॒ष य॑ज्ञमु॒खादृद्ध्याः᳚⁠। यो᳚ऽग्नेर्दे॒वता॑या॒ एति॑⁠। अ॒ष्टावे॒तानि॑ ह॒वीꣳषि॑ भवन्ति⁠। अ॒ष्टाख्‍ष॑रा गाय॒त्री⁠। गा॒य॒त्रो᳚ऽग्निः⁠। तेनै॒व य॑ज्ञमु॒खादृद्ध्या॑ अ॒ग्नेर्दे॒वता॑यै॒ नैति॑⁠ ॥ [११] (१६) (ई॒युर् नि॒रव॑दयते ऽङ्गु॒ष्ठाभ्यां᳚ जुहो॒ त्यनु॑मतिर् दे॒वता॑ नि॒र्वप॑ति व॒ही दख्‍षि॑णा॒ यदै॒न्द्रं द ध्यप॑राभावाय स्वदयति॒ गावौ॒ दख्‍षि॑णा॒ समृ॑द्ध्यै॒ षट्च॑) ॥१॥
चातुर्मास्ये वैश्वदेवहवींषि
वै॒श्व॒दे॒वेन॒ वै प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत⁠। ताः सृ॒ष्टा न प्राजा॑यन्त⁠। सो᳚ऽग्निर॑कामयत⁠। अ॒हमि॒माः प्रज॑नयेय॒मिति॑⁠। स प्र॒जाप॑तये॒ शुच॑मदधात्⁠। सो॑ऽशोचत्प्र॒जामि॒च्छमा॑नः⁠। तस्मा॒द्यं च॑ प्र॒जा भु॒नक्ति॒ यं च॒ न⁠। तावु॒भौ शो॑चतः प्र॒जामि॒च्छमा॑नौ⁠। तास्व॒ग्निमप्य॑ सृजत्⁠। ता अ॒ग्निरद्ध्यै᳚त्⁠ ॥ [१२] (१०) सोमो॒ रेतो॑ऽदधात्⁠। स॒वि॒ता प्राज॑नयत्⁠। सर॑स्वती॒ वाच॑मदधात्⁠। पू॒षाऽपो॑षयत्⁠। ते वा ए॒ते त्रिः स॑व्ँवथ्स॒रस्य॒ प्रयु॑ज्यन्ते⁠। ये दे॒वाः पुष्टि॑पतयः⁠। स॒व्ँव॒थ्स॒रो वै प्र॒जाप॑तिः⁠। स॒व्ँव॒थ्स॒रेणै॒वास्मै᳚ प्र॒जाः प्राज॑नयत्⁠। ताः प्र॒जा जा॒ता म॒रुतो᳚ घ्नन्न्⁠। अ॒स्मानपि॒ न प्रायु॑ख्‍ष॒तेति॑⁠ ॥ [१३] (१०) स ए॒तं प्र॒जाप॑तिर्मारु॒तꣳ स॒प्तक॑पालमपश्यत्⁠। तं निर॑वपत्⁠। ततो॒ वै प्र॒जाभ्यो॑कल्पत⁠। यन्मा॑रु॒तो नि॑रु॒प्यते᳚⁠। य॒ज्ञस्य॒ क्लृप्त्यै᳚⁠। प्र॒जाना॒मघा॑ताय⁠। स॒प्तक॑पालो भवति⁠। स॒प्तग॑णा॒ वै म॒रुतः॑⁠। ग॒ण॒श ए॒वास्मै॒ विशं॑ कल्पयति⁠। स प्र॒जाप॑तिरशोचत्⁠ ॥ [१४] (१०) याः पूर्वाः᳚ प्र॒जा असृ॑ख्‍षि⁠। म॒रुत॒स्ता अ॑वधिषुः⁠। क॒थमप॑राः सृजे॒येति॑⁠। तस्य॒ शुष्म॑ आ॒ण्डं भू॒तं निर॑वर्तत⁠। तद्व्युद॑हरत्⁠। तद॑पोषयत्⁠। तत् प्राजा॑यत⁠। आ॒ण्डस्य॒ वा ए॒तद् रू॒पम्⁠। यदा॒मिख्‍षा᳚⁠। यद्व्यु॒द्धर॑ति⁠ ॥ [१५] (१०) प्र॒जा ए॒व तद्यज॑मानः पोषयति⁠। वै॒श्व॒दे॒व्या॑मिख्‍षा॑ भवति⁠। वै॒श्व॒दे॒व्यो॑ वै प्र॒जाः⁠। प्र॒जा ए॒वास्मै॒ प्रज॑नयति⁠। वाजि॑न॒मान॑यति⁠। प्र॒जास्वे॒व प्रजा॑तासु॒ रेतो॑ दधाति⁠। द्या॒वा॒पृ॒थि॒व्य॑ एक॑कपालो भवति⁠। प्र॒जा ए॒व प्रजा॑ता॒ द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॑मुभ॒यतः॒ परि॑ गृह्णाति⁠। दे॒वा॒सु॒राः सय्ँय॑त्ता आसन्न्⁠। सा᳚ऽग्निर॑ब्रवीत्⁠ ॥ [१६] (१०) मामग्रे॑ यजत⁠। मया॒ मुखे॒नासु॑रां जेष्य॒थेति॑⁠। मां द्वि॒तीय॒मिति॒ सोमो᳚ऽब्रवीत्⁠। मया॒ राज्ञा॑ जेष्य॒थेति॑⁠। मां तृ॒तीय॒मिति॑ सवि॒ता⁠। मया॒ प्रसू॑ता जेष्य॒थेति॑⁠। मां च॑तु॒र्थीमिति॒ सर॑स्वती⁠। इ॒न्द्रि॒यव्ँवो॒ऽहं धा᳚स्या॒मीति॑⁠। मां प॑ञ्च॒ममिति॑ पू॒षा⁠। मया᳚ प्रति॒ष्ठया॑ जेष्य॒थेति॑⁠ ॥ [१७] (१०) ते᳚ऽग्निना॒ मुखे॒नासु॑रानजयन्न्⁠। सोमे॑न॒ राज्ञा᳚⁠। स॒वि॒त्रा प्रसू॑ताः⁠। सर॑स्वतीन्द्रि॒यम॑दधात्⁠। पू॒षा प्र॑ति॒ष्ठाऽऽसी᳚त्⁠। ततो॒ वै दे॒वा व्य॑जयन्त⁠। यदे॒तानि॑ ह॒वीꣳषि॑ निरु॒प्यन्ते॒ विजि॑त्यै⁠। नोत्त॑रवे॒दिमुप॑ वपति⁠। प॒शवो॒ वा उ॑त्तरवे॒दिः⁠। अजा॑ता इव॒ ह्ये॑तर्‌हि॑ प॒शवः॑⁠ ॥ [१८] (१०) (ऐ॒द् इत्य॑ शोचद् व्यु॒द्धर॑ त्यब्रवीत् प्रति॒ष्ठया॑ जेष्य॒थे॒ त्ये॒तरहि॑ प॒शवः॑) ॥२॥
वैश्वदेवपर्गतानि विश्वेषाङ्गानि
त्रि॒वृद्ब॒र्॒‌हिर्भ॑वति⁠। मा॒ता पि॒ता पु॒त्रः⁠। तदे॒व तन्मि॑थु॒नम्⁠। उल्बं॒ गर्भो॑ ज॒रायु॑⁠। तदे॒व तन् मि॑थु॒नम्⁠। त्रे॒धा ब॒र्॒‌हिः संन॑द्धं भवति⁠। त्रय॑ इ॒मे लो॒काः⁠। ए॒ष्वे॑व लो॒केषु॒ प्रति॑ तिष्ठति⁠। ए॒क॒धा पुनः॒ संन॑द्धं भवति⁠। एक॑ इव॒ ह्य॑यल्ँलो॒कः⁠ ॥ [१९] (१०) अ॒स्मिन्ने॒व तेन॑ लो॒के प्रति॑ तिष्ठति⁠। प्र॒सुवो॑ भवन्ति⁠। प्र॒थ॒म॒जामे॒व पुष्टि॒मव॑ रुन्धे⁠। प्र॒थ॒म॒जो व॒थ्सो दख्‍षि॑णा॒ समृ॑द्ध्यै⁠। पृ॒ष॒दा॒ज्यं गृ॑ह्णाति⁠। प॒शवो॒ वै पृ॑षदा॒ज्यम्⁠। प॒शूने॒वाव॑ रुन्धे⁠। प॒ञ्च॒गृ॒ही॒तं भ॑वति⁠। पाङ्क्ता॒ हि प॒शवः॑⁠। ब॒हु॒रू॒पं भ॑वति⁠ ॥ [२०] (१०) ब॒हु॒रू॒पा हि प॒शवः॒ समृ॑द्ध्यै⁠। अ॒ग्निं म॑न्थन्ति⁠। अ॒ग्निमु॑खा॒ वै प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत⁠। यद॒ग्निं मन्थ॑न्ति⁠। अ॒ग्निमु॑खा ए॒व तत् प्र॒जा यज॑मानः सृजते⁠। नव॑ प्रया॒जा इ॑ज्यन्ते⁠। नवा॑नूया॒जाः⁠। अ॒ष्टौ ह॒वीꣳषि॑⁠। द्वावा॑घा॒रौ⁠। द्वावाज्य॑भागौ⁠ ॥ [२१] (१०) त्रि॒ꣳ॒शथ् संप॑द्यन्ते⁠। त्रि॒ꣳ॒शद॑ख्‍षरा वि॒राट्⁠। अन्न॑व्ँवि॒राट्⁠। वि॒राजै॒वान्नाद्य॒मव॑ रुन्धे⁠। यज॑मानो॒ वा एक॑कपालः⁠। तेज॒ आज्य᳚म्⁠। यदेक॑कपाल॒ आज्य॑मा॒नय॑ति⁠। यज॑मानमे॒व तेज॑सा॒ सम॑र्द्धयति⁠। यज॑मानो॒ वा एक॑कपालः⁠। प॒शव॒ आज्य᳚म्⁠ ॥ [२२] (१०) यदेक॑कपाल॒ आज्य॑मा॒नय॑ति⁠। यज॑मानमे॒व प॒शुभिः॒ सम॑र्द्धयति⁠। यदल्प॑मा॒नये᳚त्⁠। अल्पा॑ एनं प॒शवो॑ भु॒ञ्जन्त॒ उप॑तिष्ठेरन्न्⁠। यद्ब॒ह्वा॑नये᳚त्⁠। ब॒हव॑ एनं प॒शवो भु॑ञ्जन्त॒ उप॑तिष्ठेरन्न्⁠। ब॒ह्वा॑नीया॒विः पृ॑ष्ठं कुर्यात्⁠। ब॒हव॑ ए॒वैनं॑ प॒शवो॑ भु॒ञ्जन्त॒ उप॑तिष्ठन्ते⁠। यज॑मानो॒ वा एक॑कपालः⁠। यदेक॑कपालस्याव॒द्येत्⁠ ॥ [२३] (१०) यज॑मान॒स्याव॑द्येत्⁠। उद्वा॒ माद्ये॒द्यज॑मानः⁠। प्र वा॑ मीयेत⁠। स॒कृदे॒व हो॑त॒व्यः॑⁠। स॒कृदि॑व॒ हि सु॑व॒र्गो लो॒कः⁠। हु॒त्वाऽभि जु॑होति⁠। यज॑मानमे॒व सु॑व॒र्गल्ँलो॒कं ग॑मयि॒त्वा⁠। तेज॑सा॒ सम॑र्द्धयति⁠। यज॑मानो॒ वा एक॑कपालः⁠। सु॒व॒र्गो लो॒क आ॑हव॒नीयः॑⁠ ॥ [२४] (१०) यदेक॑कपालमाहव॒नीये॑ जु॒होति॑⁠। यज॑मानमे॒व सु॑व॒र्गल्ँलो॒कं ग॑मयति⁠। यद्धस्ते॑न जुहु॒यात्⁠। सु॒व॒र्गाल्लो॒काद्यज॑मान॒मव॑विद्ध्येत्⁠। स्रु॒चा जु॑होति⁠। सु॒व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै⁠। यत् प्राङ्पद्ये॑त⁠। दे॒व॒लो॒कम॒भि ज॑येत्⁠। यद्द॑ख्‍षि॒णा पि॑तृलो॒कम्⁠। यत् प्र॒त्यक्⁠ ॥ [२५] (१०) रख्‍षा॑ꣳसि य॒ज्ञꣳ ह॑न्युः⁠। यदुद॑ङ्ङ्⁠। म॒नु॒ष्य॒लो॒कम॒भिज॑येत्⁠। प्रति॑ष्ठितो होत॒व्यः॑⁠। एक॑कपाल॒व्ँवै प्र॑ति॒तिष्ठ॑न्तं॒ द्यावा॑पृथि॒वी अनु॒ प्रति॑तिष्ठतः⁠। द्यावा॑पृथि॒वी ऋ॒तवः॑⁠। ऋ॒तून्‌य॒ज्ञः⁠। य॒ज्ञय्ँयज॑मानः⁠। यज॑मानं प्र॒जाः⁠। तस्मा॒त्प्रति॑ष्ठितो होत॒व्यः॑⁠ ॥ [२६] (१०) वा॒जिनो॑ यजति⁠। अ॒ग्निर्वा॒युः सूर्यः॑⁠। ते वै वा॒जिनः॑⁠। ताने॒व तद्य॑जति⁠। अथो॒ खल्वा॑हुः⁠। छन्दा॑ꣳसि॒ वै वा॒जिन॒ इति॑⁠। तान्ये॒व तद्य॑जति⁠। ऋ॒ख्सा॒मे वा इन्द्र॑स्य॒ हरी॑ सोम॒पानौ᳚⁠। तयोः᳚ परि॒धय॑ आ॒धान᳚म्⁠। वाजि॑नं भाग॒धेय᳚म्⁠ ॥ [२७] (१०) यदप्र॑हृत्य परि॒धीञ्जु॑हु॒यात्⁠। अ॒न्तरा॑धानाभ्यां घा॒सं प्रय॑च्छेत्⁠। प्र॒हृत्य॑ परि॒धीञ्जु॑होति⁠। निरा॑धानाभ्यामे॒व घा॒सं प्रय॑च्छति⁠। ब॒र्॒‌हिषि॑ विषि॒ञ्चन्वाजि॑न॒मान॑यति⁠। प्र॒जा वै ब॒र॒हिः⁠। रेतो॒ वाजि॑नम्⁠। प्र॒जास्वे॒व रेतो॑ दधाति⁠। स॒मु॒प॒हूय॑ भख्‍षयन्ति⁠। ए॒तथ् सो॑मपीथा॒ ह्ये॑ते⁠। अथो॑ आ॒त्मन्ने॒व रेतो॑ दधते⁠। यज॑मान उत्त॒मो भ॑ख्‍षयति⁠। प॒शवो॒ वै वाजि॑नम्⁠। यज॑मान ए॒व प॒शून् प्रति॑ष्ठापयन्ति⁠ ॥ [२८] (१४) (लो॒को ब॑हुरू॒पं भ॑व॒ त्याज्य॑भागौ प॒शव॒ आज्य॑ मव॒द्ये दा॑हव॒नीयः॑ प्र॒त्यक् तस्मा॒त् प्रति॑ष्ठितो होत॒व्यो॑ भाग॒धेय॑ मे॒ते च॒त्वारि॑ च) ॥३॥
वरुणप्रघासाः
प्र॒जाप॑तिः सवि॒ता भू॒त्वा प्र॒जा अ॑सृजत⁠। ता ए॑न॒मत्य॑मन्यन्त⁠। ता अ॑स्मा॒दपा᳚क्रामन्न्⁠। ता वरु॑णो भू॒त्वा प्र॒जा वरु॑णेनाग्राहयत्⁠। ताः प्र॒जा वरु॑णगृहीताः⁠। प्र॒जाप॑तिं॒ पुन॒रुपा॑धावन्ना॒थमि॒च्छमा॑नाः⁠। स ए॒तान्प्र॒जाप॑तिर्वरुण प्रघा॒सान॑पश्यत्⁠। तान्निर॑वपत्⁠। तैर्वै स प्र॒जा व॑रुणपा॒शाद॑मुञ्चत्⁠। यद्व॑रुणप्रघा॒सा नि॑रु॒प्यन्ते᳚⁠ ॥ [२९] (१०) प्र॒जाना॒मव॑रुणग्राहाय⁠। तासां॒ दख्‍षि॑णो बा॒हुर् न्य॑क्न॒ आसी᳚त्⁠। स॒व्यः प्रसृ॑तः⁠। स ए॒तां द्वि॒तीयां᳚ दख्‍षिण॒तो वेदि॒मुद॑हन्न्⁠। ततो॒ वै स प्र॒जानां॒ दख्‍षि॑णं बा॒हुं प्रासा॑रयत्⁠। यद्द्वि॒तीयां᳚ दख्‍षिण॒तो वेदि॑मु॒द्धन्ति॑⁠। प्र॒जाना॑मे॒व तद्यज॑मानो॒ दख्‍षि॑णं बा॒हुं प्रसा॑रयति⁠। तस्मा᳚च्चातुर्मास्यया॒ज्य॑मुष्मि॑ल्ँलो॒क उ॑भ॒याबा॑हुः⁠। य॒ज्ञाभि॑जित॒ꣴ॒ ह्य॑स्य⁠। पृ॒थ॒मा॒त्राद्वेदी॒ अस॑भिंन्ने भवतः⁠ ॥ [३०] (१०) तस्मा᳚त्पृथमा॒त्रव्ँव्यꣳसौ᳚⁠। उत्त॑रस्या॒व्ँवेद्या॑मुत्तरवे॒दिमुप॑ वपति⁠। प॒शवो॒ वा उ॑त्तरवे॒दिः⁠। प॒शूने॒वाव॑ रुन्धे⁠। अथो॑ यज्ञप॒रुषोऽन॑न्तरित्यै⁠। ए॒तद्ब्रा᳚ह्मणान्ये॒व पञ्च॑ ह॒वीꣳषि॑⁠। अथै॒ष ऐ᳚न्द्रा॒ग्नो भ॑वति⁠। प्रा॒णा॒पा॒नौ वा ए॒तौ दे॒वाना᳚म्⁠। यदि॑न्द्रा॒ग्नी⁠। यदै᳚न्द्रा॒ग्नो भव॑ति⁠ ॥ [३१] (१०) प्रा॒णा॒पा॒नावे॒वाव॑ रुन्धे⁠। ओजो॒ बल॒व्ँवा ए॒तौ दे॒वाना᳚म्⁠। यदि॑न्द्रा॒ग्नी⁠। यदै᳚न्द्रा॒ग्नो भव॑ति⁠। ओजो॒ बल॑मे॒वाव॑ रुन्धे⁠। मा॒रु॒त्या॑मिख्‍षा॑ भवति⁠। वा॒रु॒ण्या॑मिख्‍षा᳚⁠। मे॒षी च॑ मे॒षश्च॑ भवतः⁠। मि॒थु॒ना ए॒व प्र॒जा व॑रुणपा॒शान्मु॑ञ्चति⁠। लो॒म॒शौ भ॑वतो मेद्ध्य॒त्वाय॑⁠ ॥ [३२] (१०) श॒मी॒प॒र्णान्युप॑ वपति⁠। घा॒समे॒वाभ्या॒मपि॑ यच्छति⁠। प्र॒जाप॑तिम॒न्नाद्यं॒ नोपा॑नमत्⁠। स ए॒तेन॑ श॒तेद्ध्मे॑न ह॒विषा॒ऽन्नाद्य॒मवा॑रुन्ध⁠। यत् प॑रः श॒तानि॑ शमीप॒र्णानि॒ भव॑न्ति⁠। अ॒न्नाद्य॒स्याव॑रुद्ध्यै⁠। सौ॒म्यानि॒ वै क॒रीरा॑णि⁠। सौ॒म्या खलु॒ वा आहु॑तिर् दि॒वो वृष्टिं॑ च्यावयति⁠। यत्क॒रीरा॑णि॒ भव॑न्ति⁠। सौ॒म्ययै॒वाहु॑त्या दि॒वो वृष्टि॒मव॑ रुन्धे⁠। का॒य एक॑कपालो भवति⁠। प्र॒जानां᳚ क॒त्वांय॑⁠। प्र॒ति॒पू॒रु॒षं क॑रम्भ पा॒त्राणि॑ भवन्ति⁠। जा॒ता ए॒व प्र॒जा व॑रुणपा॒शान्मु॑ञ्चति⁠। एक॒मति॑रिक्तम्⁠। ज॒नि॒ष्यमा॑णा ए॒व प्र॒जा व॑रुणपा॒शान्मु॑ञ्चति⁠ ॥ [३३] (१६) (नि॒रु॒प्यन्ते॑ भवतो॒ भव॑ति मेद्ध्य॒त्वाय॑ रुन्धे॒ षट्च॑) ॥४॥
तच्छेषः
उत्त॑रस्या॒व्ँवेद्या॑म॒न्यानि॑ ह॒वीꣳषि॑ सादयति⁠। दख्‍षि॑णायां मारु॒तीम्⁠। अ॒प॒धु॒रमे॒वैना॑ युनक्ति⁠। अथो॒ ओज॑ ए॒वासा॒मव॑हरति⁠। तस्मा॒द्ब्रह्म॑णश्च ख्‍ष॒त्राच्च॒ विशो᳚ऽन्यतोऽपक्र॒मिणीः᳚⁠। मा॒रु॒त्या पूर्व॑या॒ प्रच॑रति⁠। अनृ॑तमे॒वाव॑ यजते⁠। वा॒रु॒ण्योत्त॑रया⁠। अ॒न्त॒त ए॒व वरु॑ण॒मव॑यजते⁠। यदे॒वाद्ध्व॒र्युः क॒रोति॑⁠ ॥ [३४] (१०) तत् प्र॑तिप्रस्था॒ता क॑रोति⁠। तस्मा॒द्यच्छ्रेया᳚न्क॒रोति॑⁠। तत् पापी॑यान्करोति⁠। पत्नी᳚व्ँवाचयति⁠। मेद्ध्या॑मे॒वैनां᳚ करोति⁠। अथो॒ तप॑ ए॒वैना॒मुप॑ नयति⁠। यज्जा॒रꣳ सन्तं॒ न प्र॑ब्रू॒यात्⁠। प्रि॒यं ज्ञा॒तिꣳ रु॑न्ध्यात्⁠। अ॒सौ मे॑ जा॒र इति॒ निर्दि॑शेत्⁠। नि॒र्दिश्यै॒वैन॑व्ँवरुणपा॒शेन॑ ग्राहयति⁠ ॥ [३५] (१०) प्र॒घा॒स्या॑न्‌हवामह॒ इति॒ पत्नी॑मु॒दान॑यति⁠। अह्व॑तै॒वैना᳚म्⁠। यत्पत्नी॑ पुरोनुवा॒क्या॑मनु ब्रू॒यात्⁠। निर्वी᳚र्यो॒ यज॑मानः स्यात्⁠। यज॑मा॒नोऽन्वा॑ह⁠। आ॒त्मन्ने॒व वी॒र्यं॑ धत्ते⁠। उ॒भौ या॒ज्या॑ꣳ सवीर्य॒त्वाय॑⁠। यद्ग्रामे॒ यदर॑ण्य॒ इत्या॑ह⁠। य॒थो॒दि॒तमे॒व वरु॑ण॒मव॑ यजते⁠। य॒ज॒मा॒न॒दे॒व॒त्यो॑ वा आ॑हव॒नीयः॑⁠ ॥ [३६] (१०) भ्रा॒तृ॒व्य॒ दे॒व॒त्यो॑ दख्‍षि॑णः⁠। यदा॑हव॒नीये॑ जुहु॒यात्⁠। यज॑मानव्ँवरुणपा॒शेन॑ ग्राहयेत्⁠। दख्‍षि॑णे॒ऽग्नौ जु॑होति⁠। भ्रातृ॑व्यमे॒व व॑रुणपा॒शेन॑ ग्राहयति⁠। शूर्पे॑ण जुहोति⁠। अन्य॑मे॒व वरु॑ण॒मव॑यजते⁠। शी॒र्॒‌षन्न॑धि नि॒धाय॑ जुहोति⁠। शी॒र्॒‌ष॒त ए॒व वरु॑ण॒मव॑ यजते⁠। प्र॒त्यङ्तिष्ठ॑ञ्जुहोति⁠ ॥ [३७] (१०) प्र॒त्यङ्ङे॒व वरु॑णपा॒शान्निर्मु॑च्यते⁠। अक्र॒न्कर्म॑ कर्म॒कृत॒ इत्या॑ह⁠। दे॒वानृ॒णं नि॑रव॒दाय॑⁠। अ॒नृ॒णा गृ॒हानुप॒प्रेतेति॒ वावैतदा॑ह⁠। वरु॑ण गृहीत॒व्ँवा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑⁠। यद्यजु॑षा गृही॒तस्या॑ति॒रिच्य॑ते⁠। तुषा᳚श्च निष्का॒सश्च॑⁠। तुषै᳚श्च निष्का॒सेन॑ चावभृ॒थमवै॑ति⁠। वरु॑णगृहीतेनै॒व वरु॑ण॒मव॑यजते⁠। अ॒पो॑ऽवभृ॒थमवै॑ति⁠ ॥ [३८] (१०) अ॒फ्सु वै वरु॑णः⁠। सा॒ख्‍षादे॒व वरु॑ण॒मव॑ यजते⁠। प्रति॑युतो॒ वरु॑णस्य॒ पाश॒ इत्या॑ह⁠। व॒रु॒ण॒पा॒शादे॒व निर्मु॑च्यते⁠। अप्र॑तीख्‍ष॒माय॑न्ति⁠। वरु॑णस्या॒न्तर्‌हि॑त्यै⁠। एधो᳚ऽस्येधिषी॒महीत्या॑ह⁠। स॒मिधै॒वाग्निं न॑म॒स्यन्त॑ उ॒पाय॑न्ति⁠। तेजो॑ऽसि॒ तेजो॒ मयि॑ धे॒हीत्या॑ह⁠। तेज॑ ए॒वात्मन्ध॑त्ते⁠ ॥ [३९] (१०) (क॒रोति॑ ग्राहय त्याहव॒नीय॒ स्तिष्ठ॑ञ्जुहो त्य॒पो॑ऽवभृ॒थमवै॑ति धत्ते) ॥५॥
साकमेधाः
दे॒वा॒सु॒राः सय्ँय॑त्ता आसन्न्⁠। सो᳚ऽग्निर॑ब्रवीत्⁠। ममे॒यमनी॑कवती त॒नूः⁠। तां प्री॑णीत⁠। अथासु॑रान॒भि भ॑विष्य॒थेति॑⁠। ते दे॒वा अ॒ग्नयेऽनी॑कवते पुरो॒डाश॑म॒ष्टाक॑पालं॒ निर॑वपन्न्⁠। सो᳚ऽग्निरनी॑कवा॒न्थ् स्वेन॑ भाग॒धेये॑न प्री॒तः⁠। च॒तु॒र्द्धाऽनी॑कान्यजनयत⁠। ततो॑ दे॒वा अभ॑वन्न्⁠। पराऽसु॑राः⁠ ॥ [४०] (१०) यद॒ग्नयेऽनी॑कवते पुरो॒डाश॑म॒ष्टाक॑पालं नि॒र्वप॑ति⁠। अ॒ग्निमे॒वानी॑कवन्त॒ꣴ॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॑न प्रीणाति⁠। सो᳚ऽग्निरनी॑कवा॒न्थ् स्वेन॑ भाग॒धेये॑न प्री॒तः⁠। च॒तु॒र्द्धाऽनी॑कानि जनयते⁠। अ॒सौ वा आ॑दि॒त्यो᳚ऽग्निरनी॑कवान्⁠। तस्य॑ र॒श्मयोऽनी॑कानि⁠। सा॒कꣳ सूर्ये॑णोद्य॒ता निर्व॑पति⁠। सा॒ख्‍षादे॒वास्मा॒ अनी॑कानि जनयति⁠। तेऽसु॑राः॒ परा॑जिता॒ यन्तः॑⁠। द्यावा॑पृथि॒वी उपा᳚श्रयन्न्⁠ ॥ [४१] (१०) ते दे॒वा म॒रुद्भ्यः॑ सान्तप॒नेभ्य॑श्च॒रुं निर॑वपन्न्⁠। तां द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॑मे॒वोभ॒यतः॒ सम॑तपन्न्⁠। यन्म॒रुद्भ्यः॑ सान्तप॒नेभ्य॑श्च॒रुं नि॒र्वप॑ति⁠। द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॑मे॒व तदु॑भ॒यतो॒ यज॑मानो॒ भ्रातृ॑व्या॒न्थ् संत॑पति⁠। म॒द्ध्यन्दि॑ने॒ निर्व॑पति⁠। तर्‌हि॒ हि तेऽख्‍ष्णि॑ष्ठं॒ तप॑ति⁠। च॒रुर्भ॑वति⁠। स॒र्वत॑ ए॒वैना॒न्थ् संत॑पति⁠। ते दे॒वाः श्वो॑ विज॒यिनः॒ सन्तः॑⁠। सर्वा॑सां दु॒ग्धे गृ॑हमे॒धीयं॑ च॒रुं निर॑वपन्न्⁠ ॥ [४२] (१०) आशि॑ता ए॒वाद्योप॑वसाम⁠। कस्य॒ वाऽहे॒दम्⁠। कस्य॑ वा॒ श्वो भ॑वि॒तेति॑⁠। स शृ॒तो॑ऽभवत्⁠। तस्याहु॑तस्य॒ नाश्ञ॑न्न्⁠। न हि दे॒वा अहु॑तस्या॒श्ञन्ति॑⁠। ते᳚ऽब्रुवन्न्⁠। कस्मा॑ इ॒मꣳ हो᳚ष्याम॒ इति॑⁠। म॒रुद्भ्यो॑ गृहमे॒धिभ्य॒ इत्य॑ब्रुवन्न्⁠। तं म॒रुद्भ्यो॑ गृहमे॒धिभ्यो॑ऽजुहवुः⁠ ॥ [४३] (१०) ततो॑ दे॒वा अभ॑वन्न्⁠। पराऽसु॑राः⁠। यस्यै॒वव्ँवि॒दुषो॑ म॒रुद्भ्यो॑ गृहमे॒धिभ्यो॑ गृ॒हे जुह्व॑ति⁠। भव॑त्या॒त्मना᳚⁠। परा᳚ऽस्य॒ भ्रातृ॑व्यो भवति⁠। यद्वै य॒ज्ञस्य॑ पाक॒त्रा क्रि॒यते᳚⁠। प॒श॒व्यं॑ तत्⁠। पा॒क॒त्रा वा ए॒तत्क्रि॑यते⁠। यन्नेद्ध्माब॒र्॒‌हिर्भव॑ति⁠। न सा॑मिधे॒नीर॒न्वाह॑⁠ ॥ [४४] (१०) न प्र॑या॒जा इ॒ज्यन्ते᳚⁠। नानू॑या॒जाः⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠। प॒शु॒मान् भ॑वति⁠। आज्य॑भागौ यजति⁠। य॒ज्ञस्यै॒व चख्‍षु॑षी॒ नान्तरे॑ति⁠। म॒रुतो॑ गृहमे॒धिनो॑ यजति⁠। भा॒ग॒धेये॑नै॒वैना॒न्थ्सम॑र्द्धयति⁠। अ॒ग्निꣴ स्वि॑ष्ट॒कृत॑य्ँयजति॒ प्रति॑ष्ठित्यै⁠। इडा᳚न्तो भवति⁠। प॒शवो॒ वा इडा᳚⁠। प॒शुष्वे॒वोपरि॑ष्टा॒त् प्रति॑ तिष्ठति⁠ ॥ [४५] (१२) (असु॑रा अश्रयन् गृहमे॒धीयं॑ च॒रुं निर॑वपन् नजुहवु र॒न्वा हेडा᳚न्तो भवति॒ द्वे च॑) ॥६॥
तच्छेषः
यत्पत्नी॑ गृहमे॒धीय॑स्याश्ञी॒यात्⁠। गृ॒ह॒मे॒द्ध्ये॑व स्या᳚त्⁠। वि त्व॑स्य य॒ज्ञ ऋ॑ध्येत⁠। यन्नाश्ञी॒यात्⁠। अगृ॑हमेधी स्यात्⁠। नास्य॑ य॒ज्ञो व्यृ॑द्ध्येत⁠। प्रति॑वेशं पचेयुः⁠। तस्या᳚श्ञीयात्⁠। गृ॒ह॒मे॒द्ध्ये॑व भ॑वति⁠। नास्य॑ य॒ज्ञो व्यृ॑द्ध्यते⁠ ॥ [४६] (१०) ते दे॒वा गृ॑हमे॒धीये॑ने॒ष्ट्वा⁠। आशि॑ता अभवन्न्⁠। आञ्ज॑ता॒भ्य॑ञ्जत⁠। अनु॑ व॒थ्सान॑वासयन्न्⁠। तेभ्योऽसु॑राः॒ ख्‍षुधं॒ प्राहि॑ण्वन्न्⁠। सा दे॒वेषु॑ लो॒कमवि॑त्त्वा⁠। असु॑रा॒न्पुन॑रगच्छत्⁠। गृ॒ह॒मे॒धीये॑ने॒ष्ट्वा⁠। आशि॑ता भवन्ति⁠। आञ्ज॑ते॒ऽभ्य॑ञ्जते⁠ ॥ [४७] (१०) अनु॑ व॒थ्सान्‌वा॑सयन्ति⁠। भ्रातृ॑व्यायै॒व तद्यज॑मानः॒ ख्‍षुधं॒ प्रहि॑णोति⁠। ते दे॒वा गृ॑हमे॒धीये॑ने॒ष्ट्वा⁠। इन्द्रा॑य निष्का॒सं न्य॑दधुः⁠। अ॒स्माने॒व श्व इन्द्रो॒ निहि॑तभाग उपावर्ति॒तेति॑⁠। तानिन्द्रो॒ निहि॑तभाग उ॒पाव॑र्तत⁠। गृ॒ह॒मे॒धीये॑ने॒ष्ट्वा⁠। इन्द्रा॑य निष्का॒सं निद॑द्ध्यात्⁠। इन्द्र॑ ए॒वैनं॒ निहि॑तभाग उ॒पाव॑र्तते⁠। गार्‌ह॑पत्ये जुहोति⁠ ॥ [४८] (१०) भा॒ग॒धेये॑ने॒वैन॒ꣳ॒ सम॑र्द्धयति⁠। ऋ॒ष॒भमाह्व॑यति⁠। व॒ष॒ट्का॒र ए॒वास्य॒ सः⁠। अथो॑ इन्द्रि॒यमे॒व तद्वी॒र्य॑य्ँयज॑मानो॒ भ्रातृ॑व्यस्य वृङ्क्ते⁠। इन्द्रो॑ वृ॒त्रꣳ ह॒त्वा⁠। परां᳚ परा॒वत॑मगच्छत्⁠। अपा॑राध॒मिति॒ मन्य॑मानः⁠। सो᳚ऽब्रवीत्⁠। क इ॒दव्ँवे॑दिष्य॒तीति॑⁠। ते᳚ऽब्रुवन् म॒रुतो॒ वर॑व्ँवृणामहै⁠ ॥ [४९] (१०) अथ॑ व॒यव्ँवे॑दाम⁠। अ॒स्मभ्य॑मे॒व प्र॑थ॒मꣳ ह॒विर्निरु॑प्याता॒ इति॑⁠। त ए॑न॒मद्ध्य॑क्रीडन्न्⁠। तत्क्री॒डिनां᳚ क्रीडि॒त्वम्⁠। यन् म॒रुद्भ्यः॑ क्री॒डिभ्यः॑ प्रथ॒मꣳ ह॒विर्नि॑रु॒प्यते॒ विजि॑त्यै⁠। सा॒कꣳ सूर्ये॑णोद्य॒ता निर्व॑पति⁠। ए॒तस्मि॒न् वै लो॒क इन्द्रो॑ वृ॒त्रम॑ह॒न्थ् समृ॑द्ध्यै⁠। ए॒तद्ब्रा᳚ह्मणान्ये॒व पञ्च॑ ह॒वीꣳषि॑⁠। ए॒तद्ब्रा᳚ह्मण ऐन्द्रा॒ग्नः⁠। अथै॒ष ऐ॒न्द्रश्च॒रुर्भ॑वति⁠ ॥ [५०] (१०) उ॒द्धा॒रव्ँवा ए॒तमिन्द्र॒ उद॑हरत⁠। वृ॒त्रꣳ ह॒त्वा⁠। अ॒न्यासु॑ दे॒वता॒स्वधि॑⁠। यदे॒ष ऐ॒न्द्रश्च॒रुर् भव॑ति⁠। उ॒द्धा॒रमे॒व तय्ँयज॑मान॒ उद्ध॑रते⁠। अ॒न्यासु॑ प्र॒जास्वधि॑⁠। वै॒श्व॒क॒र्म॒ण एक॑कपालो भवति⁠। विश्वा᳚न्ये॒व तेन॒ कर्मा॑णि॒ यज॑मा॒नोऽव॑रुन्धे⁠ ॥ [५१] (८) (ऋ॒द्ध्य॒ते॒ऽभ्य॑ञ्जतेजुहोतिवृणामहैभवत्य॒ +ष्टौ च॑) ॥७॥
पितृयज्ञः
वै॒श्व॒दे॒वेन॒ वै प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत⁠। ता व॑रुणप्रघा॒सैर्व॑रुणपा॒शाद॑मुञ्चत्⁠। सा॒क॒मे॒धैः प्रत्य॑स्थापयत्⁠। त्र्य॑म्बकै रु॒द्रं नि॒रवा॑दयत⁠। पि॒तृ॒य॒ज्ञेन॑ सुव॒र्गल्ँलो॒कम॑गमयत्⁠। यद्वै᳚श्वदे॒वेन॒ यज॑ते⁠। प्र॒जा ए॒व तद्यज॑मानः सृजते⁠। ता व॑रुणप्रघा॒सैर्व॑रुणपा॒शान्मु॑ञ्चति⁠। सा॒क॒मे॒धैः प्रति॑ष्ठापयति⁠। त्र्य॑म्बकैरु॒द्रं नि॒रव॑दयते⁠ ॥ [५२] (१०) पि॒तृ॒य॒ज्ञेन॑ सुव॒र्गल्ँलो॒कं ग॑मयति⁠। द॒ख्‍षि॒ण॒तः प्रा॑चीनावी॒ती निर्व॑पति⁠। द॒ख्‍षि॒णावृ॒द्धि पि॑तृ॒णाम्⁠। अना॑दृत्य॒ तत्⁠। उ॒त्त॒र॒त ए॒वोप॒वीय॒ निर्व॑पेत्⁠। उ॒भये॒ हि दे॒वाश्च॑ पि॒तर॑श्चे॒ज्यन्ते᳚⁠। अथो॒ यदे॒व द॑ख्‍षिणा॒र्द्धे॑ऽधि॒ श्रय॑ति⁠। तेन॑ दख्‍षि॒णावृ॑त्⁠। सोमा॑य पितृ॒मते॑ पुरो॒डाश॒ꣳ॒ षट्क॑पालं॒ निर्व॑पति⁠। स॒व्ँव॒थ्स॒रो वै सोमः॑ पितृ॒मान्⁠ ॥ [५३] (१०) स॒व्ँव॒थ्स॒रमे॒व प्री॑णाति⁠। पि॒तृभ्यो॑ बर्‌हि॒षद्भ्यो॑ धा॒नाः⁠। मासा॒ वै पि॒तरो॑ बर्‌हि॒षदः॑⁠। मासा॑ने॒व प्री॑णाति⁠। यस्मि॒न् वा ऋ॒तौ पुरु॑षः प्र॒मीय॑ते⁠। सो᳚ऽस्या॒मुष्मि॑ल्ँलो॒के भ॑वति⁠। ब॒हु॒रू॒पा धा॒ना भ॑वन्ति⁠। अ॒हो॒रा॒त्राणा॑म॒भिजि॑त्यै⁠। पि॒तृभ्यो᳚ऽग्निष्वा॒त्तेभ्यो॑ म॒न्थम्⁠। अ॒र्द्ध॒मा॒सा वै पि॒तरो᳚ऽग्निष्वा॒त्ताः⁠ ॥ [५४] (१०) अ॒र्द्ध॒मा॒साने॒व प्री॑णाति⁠। अ॒भि॒वा॒न्या॑यै दु॒ग्धे भ॑वति⁠। सा हि पि॑तृदेव॒त्यं॑ दु॒हे⁠। यत् पू॒र्णम्⁠। तन् म॑नु॒ष्या॑णाम्⁠। उ॒प॒र्य॒र्द्धो दे॒वाना᳚म्⁠। अ॒र्द्धः पि॑तृ॒णाम्⁠। अ॒र्द्ध उप॑मन्थति⁠। अ॒र्द्धो हि पि॑तृ॒णाम्⁠। एक॒योप॑मन्थति⁠ ॥ [५५] (१०) एका॒ हि पि॑तृ॒णाम्⁠। द॒ख्‍षि॒णोप॑मन्थति⁠। द॒ख्‍षि॒णा वृ॒द्धि पि॑तृ॒णाम्⁠। अना॑र॒भ्योप॑मन्थति⁠। तद्धि पि॒तॄन्गच्छ॑ति⁠। इ॒मां दिश॒व्ँवेदि॒मुद्ध॑न्ति⁠। उ॒भये॒ हि दे॒वाश्च॑ पि॒तर॑श्चे॒ज्यन्ते᳚⁠। चतुः॑ स्रक्तिर्भवति⁠। सर्वा॒ ह्यनु॒ दिशः॑ पि॒तरः॑⁠। अखा॑ता भवति⁠ ॥ [५६] (१०) खा॒ता हि दे॒वाना᳚म्⁠। म॒द्ध्य॒तो᳚ऽग्निराधी॑यते⁠। अ॒न्त॒तो हि दे॒वाना॑माधी॒यते᳚⁠। वर्‌षी॑यानि॒द्ध्म इ॒द्ध्माद्भ॑वति॒ व्यावृ॑त्त्यै⁠। परि॑ श्रयति⁠। अ॒न्तर्‌हि॑तो॒ हि पि॑तृलो॒को म॑नुष्यलो॒कात्⁠। यत्परु॑षि दि॒नम्⁠। तद्दे॒वाना᳚म्⁠। यद॑न्त॒रा⁠। तन्म॑नु॒ष्या॑णाम्⁠ ॥ [५७] (१०) यथ् समू॑लम्⁠। तत् पि॑तृ॒णाम्⁠। समू॑लं ब॒र्॒‌हिर्भ॑वति॒ व्यावृ॑त्त्यै⁠। द॒ख्‍षि॒णा स्तृ॑णाति⁠। द॒ख्‍षि॒णा वृ॒द्धि पि॑तृ॒णाम्⁠। त्रिः पर्ये॑ति⁠। तृ॒तीये॒ वा इ॒तो लो॒के पि॒तरः॑⁠। ताने॒व प्री॑णाति⁠। त्रिः पुनः॒ पर्ये॑ति⁠। षट्थ्संप॑द्यन्ते⁠ ॥ [५८] (१०) षड्वा ऋ॒तवः॑⁠। ऋ॒तूने॒व प्री॑णाति⁠। यत् प्र॑स्त॒रय्ँयजु॑षा गृह्णी॒यात्⁠। प्र॒मायु॑को॒ यज॑मानः स्यात्⁠। यन्न गृ॑ह्णी॒यात्⁠। अ॒ना॒य॒त॒नः स्या᳚त्⁠। तू॒ष्णीमे॒व न्य॑स्येत्⁠। न प्र॒मायु॑को॒ भव॑ति⁠। नाना॑यत॒नः⁠। यत्त्रीन्प॑रि॒धीन् प॑रिद॒द्ध्यात्⁠ ॥ [५९] (१०) मृ॒त्युना॒ यज॑मानं॒ परि॑ गृह्णीयात्⁠। यन्न प॑रिद॒द्ध्यात्⁠। रख्‍षा॑ꣳसि य॒ज्ञꣳ ह॑न्युः⁠। द्वौ प॑रि॒धी परि॑दधाति⁠। रख्‍ष॑सा॒मप॑हत्यै⁠। अथो॑ मृ॒त्योरे॒व यज॑मान॒मुथ्सृ॑जति⁠। यत् त्रीणि॑ त्रीणि ह॒वीꣴष्यु॑दा॒हरे॑युः⁠। त्रय॑स्त्रय एषाꣳ सा॒कं प्रमी॑येरन्न्⁠। एकै॑कमनू॒चीना᳚न्यु॒दाह॑रन्ति⁠। एकै॑क ए॒वैषा॑म॒न्वञ्चः॒ प्रमी॑यते⁠। क॒शिपु॑ कशिप॒व्या॑य⁠। उ॒प॒बर्‌ह॑णमुपबर्‌ह॒ण्या॑य⁠। आञ्ज॑नमाञ्ज॒न्या॑य⁠। अ॒भ्यञ्ज॑नमभ्यञ्ज॒न्या॑य⁠। य॒था॒भा॒गमे॒वैना᳚न् प्रीणाति⁠ ॥ [६०] (१५) (नि॒रव॑दयते पितृ॒मा न॑ग्निष्वा॒त्ता एक॒योप॑ मन्थ॒ त्यखा॑ता भवतिमनु॒ष्या॑णां पद्यन्ते परिद॒द्ध्यान् मी॑यते॒ पञ्च॑ च) ॥८॥
तच्छेषः
अ॒ग्नये॑ दे॒वेभ्यः॑ पि॒तृभ्यः॑ समि॒द्ध्यमा॑ना॒यानु॑ब्रू॒हीत्या॑ह⁠। उ॒भये॒ हि दे॒वाश्च॑ पि॒तर॑श्चे॒ज्यन्ते᳚⁠। एका॒मन्वा॑ह⁠। एका॒ हि पि॑तृ॒णाम्⁠। त्रिरन्वा॑ह⁠। त्रिर्‌हि दे॒वाना᳚म्⁠। आ॒घा॒रावाघा॑रयति⁠। य॒ज्ञ॒ प॒रुषो॒रन॑न्तरित्यै⁠। नार्‌षे॒यव्ँवृ॑णीते⁠। न होता॑रम्⁠ ॥ [६१] (१०) यदा॑र्‌षे॒यव्ँवृ॑णी॒त⁠। यद्धोता॑रम्⁠। प्र॒मायु॑को॒ यज॑मानः स्यात्⁠। प्र॒मायु॑को॒ होता᳚⁠। तस्मा॒न्न वृ॑णीते⁠। यज॑मानस्य॒ होतु॑र्गोपी॒थाय॑⁠। अप॑बर्‌हिषः प्रया॒जान्‌य॑जति⁠। प्र॒जा वै ब॒र्॒‌हिः⁠। प्र॒जा ए॒व मृ॒त्योरुथ्सृ॑जति⁠। आज्य॑भागौ यजति⁠ ॥ [६२] (१०) य॒ज्ञस्यै॒व चख्‍षु॑षी॒ नान्तरे॑ति⁠। प्रा॒ची॒ना॒वी॒ती सोम॑य्ँयजति⁠। पि॒तृ॒दे॒व॒त्या॑ हि⁠। ए॒षाऽऽहु॑तिः⁠। पञ्च॒ कृत्वोऽव॑द्यति⁠। पञ्च॒ ह्ये॑ता दे॒वताः᳚⁠। द्वे पु॑रोऽनुवा॒क्ये᳚⁠। या॒ज्या॑ दे॒वता॑ वषट्का॒रः⁠। ता ए॒व प्री॑णाति⁠। सन्त॑त॒मव॑ द्यति⁠ ॥ [६३] (१०) ऋ॒तू॒नाꣳ संत॑त्यै⁠। प्रैवैभ्यः॒ पूर्व॑या पुरोऽनुवा॒क्य॑याऽऽह⁠। प्रण॑यति द्वि॒तीय॑या⁠। ग॒मय॑ति या॒ज्य॑या⁠। तृ॒तीये॒ वा इ॒तो लो॒के पि॒तरः॑⁠। अह्न॑ ए॒वैना॒न् पूर्व॑या पुरोऽनुवा॒क्य॑या॒ऽत्यान॑यति⁠। रात्रि॑यै द्वि॒तीय॑या⁠। ऐवैना॑न्‌या॒ज्य॑या गमयति⁠। द॒ख्‍षि॒ण॒तो॑ऽव॒दाय॑⁠। उद॒ङ्ङति॑ क्रामति॒ व्यावृ॑त्त्यै⁠ ॥ [६४] (१०) आ स्व॒धेत्याश्रा॑वयति⁠। अस्तु॑ स्व॒धेति॑ प्र॒त्याश्रा॑वयति⁠। स्व॒धा नम॒ इति॒ वष॑ट्करोति⁠। स्व॒धा॒का॒रो हि पि॑तृ॒णाम्⁠। सोम॒मग्रे॑ यजति⁠। सोम॑ प्रयाजा॒ हि पि॒तरः॑⁠। सोमं॑ पितृ॒मन्त॑य्ँयजति⁠। स॒व्ँव॒थ्स॒रो वै सोमः॑ पितृ॒मान्⁠। स॒व्ँव॒थ्स॒रमे॒व तद्य॑जति⁠। पि॒तॄन्ब॑र्‌हि॒षदो॑ यजति⁠ ॥ [६५] (१०) ये वै यज्वा॑नः⁠। ते पि॒तरो॑ बर्‌हि॒षदः॑⁠। ताने॒व तद्य॑जति⁠। पि॒तॄन॑ग्निष्वा॒त्तान्‌य॑जति⁠। ये वा अय॑ज्वानो गृहमे॒धिनः॑⁠। ते पि॒तरो᳚ऽग्निष्वा॒त्ताः⁠। ताने॒व तद्य॑जति⁠। अ॒ग्निं क॑व्य॒वाह॑नय्ँयजति⁠। य ए॒व पि॑तृ॒णाम॒ग्निः⁠। तमे॒व तद्य॑जति⁠ ॥ [६६] (१०) अथो॒ यथा॒ऽग्निꣴ स्वि॑ष्ट॒कृत॒य्ँयज॑ति⁠। ता॒दृगे॒व तत्⁠। ए॒तत्ते॑ तत॒ ये च॒ त्वामन्विति॑ ति॒सृषु॑ स्र॒क्तीषु॒ निद॑धाति⁠। तस्मा॒दा तृ॒तीया॒त् पुरु॑षा॒न्नाम॒ न गृ॑ह्णन्ति⁠। ए॒ताव॑न्तो॒ हीज्यन्ते᳚⁠। अत्र॑ पितरो यथाभा॒गं म॑न्दद्ध्व॒मित्या॑ह⁠। ह्लीका॒ हि पि॒तरः॑⁠। उद॑ञ्चो॒ निष्क्रा॑मन्ति⁠। ए॒षा वै म॑नु॒ष्या॑णां॒ दिक्⁠। स्वामे॒व तद्दिश॒मनु॒ निष्क्रा॑मन्ति⁠ ॥ [६७] (१०) आ॒ह॒व॒नीय॒मुप॑तिष्ठन्ते⁠। न्ये॑वास्मै॒ तद्ध्नु॑वते⁠। यथ्स॒त्या॑हव॒नीये᳚⁠। अथा॒न्यत्र॒ चर॑न्ति⁠। आतमि॑तो॒रुप॑तिष्ठन्ते⁠। अ॒ग्निमे॒वोप॑द्र॒ष्टारं॑ कृ॒त्वा⁠। पि॒तॄन्नि॒रव॑दयन्ते⁠। अन्त॒व्ँवा ए॒ते प्रा॒णानां᳚ गच्छन्ति⁠। य आतमि॑तोरुप॒तिष्ठ॑न्ते⁠। सु॒स॒न्दृशं॑ त्वा व॒यमित्या॑ह⁠ ॥ [६८] (१०) प्रा॒णो वै सु॑स॒न्दृक्⁠। प्रा॒णमे॒वात्मन्द॑धते⁠। योजा॒ न्वि॑न्द्र ते॒ हरी॒ इत्या॑ह⁠। प्रा॒णमे॒व पुन॑रयुक्त⁠। अख्‍ष॒न्नमी॑मदन्त॒ हीति॒ गार्‌ह॑पत्य॒मुप॑तिष्ठन्ते⁠। अख्‍ष॒न्नमी॑मद॒न्ताथ॒ त्वोप॑तिष्ठामह॒ इति॒ वावैतदा॑ह⁠। अमी॑मदन्त पि॒तरः॑ सो॒म्या इत्य॒भि प्रप॑द्यन्ते⁠। अमी॑मदन्त पि॒तरोऽथ॑ त्वा॒ऽभि प्रप॑द्यामह॒ इति॒ वावैतदा॑ह⁠। अ॒पः परि॑षिञ्चति⁠। मा॒र्जय॑त्ये॒वैना॑न्⁠ ॥ [६९] (१०) अथो॑ त॒र्पय॑त्ये॒व⁠। तृप्य॑ति प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠। अप॑ बर्‌हिषावनूया॒जौ य॑जति⁠। प्र॒जा वै ब॒र्॒‌हिः⁠। प्र॒जा ए॒व मृ॒त्योरुथ्सृ॑जति⁠। च॒तुरः॑ प्रया॒जान्‌य॑जति⁠। द्वाव॑नूया॒जौ⁠। षट्थ्संप॑द्यन्ते⁠। षड्वा ऋ॒तवः॑⁠ ॥ [७०] (१०) ऋ॒तूने॒व प्री॑णाति⁠। न पत्न्यन्वा᳚स्ते⁠। न सय्ँया॑जयन्ति⁠। यत्पत्न्य॒न्वासी॑त⁠। यथ्स॑य्ँया॒जये॑युः⁠। प्र॒मायु॑का स्यात्⁠। तस्मा॒न्नान्वा᳚स्ते⁠। न सय्ँया॑जयन्ति⁠। पत्नि॑यै गोपी॒थाय॑⁠ ॥ [७१] (९) (होता॑र॒ माज्य॑भागौ यजति॒ सन्त॑त॒मव॑द्यति॒ व्यावृ॑त्त्यै बर्‌हि॒षदो॑ यजति॒ तमे॒व तद् य॑ज॒ त्यनु॒ निष्क्रा॑मन्त्या है नान् ऋ॒तवो॒ +नव॑ च) ॥९॥
त्र्यम्बकहवींषि
प्र॒ति॒पू॒रु॒षमेक॑कपाला॒न् निर्व॑पति⁠। जा॒ता ए॒व प्र॒जा रु॒द्रान्नि॒रव॑दयते⁠। एक॒मति॑रिक्तम्⁠। ज॒नि॒ष्यमा॑णा ए॒व प्र॒जा रु॒द्रान्नि॒रव॑दयते⁠। एक॑कपाला भवन्ति⁠। ए॒क॒धैव रु॒द्रं नि॒रव॑दयते⁠। नाभिघा॑रयति⁠। यद॑भिघा॒रये᳚त्⁠। अ॒न्त॒र॒व॒चा॒रिण॑ꣳ रु॒द्रं कु॑र्यात्⁠। ए॒को॒ल्मु॒केन॑ यन्ति⁠ ॥ [७२] (१०) तद्धि रु॒द्रस्य॑ भाग॒धेय᳚म्⁠। इ॒मां दिश॑य्ँयन्ति⁠। ए॒षा वै रु॒द्रस्य॒ दिक्⁠। स्वाया॑मे॒व दि॒शि रु॒द्रं नि॒रव॑दयते⁠। रु॒द्रो वा अ॑प॒शुका॑या॒ आहु॑त्यै॒ नाति॑ष्ठत⁠। अ॒सौ ते॑ प॒शुरिति॒ निर्दि॑शे॒द्यं द्वि॒ष्यात्⁠। यमे॒व द्वेष्टि॑⁠। तम॑स्मै प॒शुं निर्दि॑शति⁠। यदि॒ न द्वि॒ष्यात्⁠। आ॒खुस्ते॑ प॒शुरिति॑ ब्रूयात्⁠ ॥ [७३] (१०) न ग्रा॒म्यान् प॒शून्‌हि॒नस्ति॑⁠। नार॒ण्यान्⁠। च॒तु॒ष्प॒थे जु॑होति⁠। ए॒ष वा अ॑ग्नी॒नां पड्बी॑शो॒ नाम॑⁠। अ॒ग्नि॒वत्ये॒व जु॑होति⁠। म॒द्ध्य॒मेन॑ प॒र्णेन॑ जुहोति⁠। स्रुग्घ्ये॑षा⁠। अथो॒ खलु॑⁠। अ॒न्त॒मेनै॒व हो॑त॒व्य᳚म्⁠। अ॒न्त॒त ए॒व रु॒द्रं नि॒रव॑दयते⁠ ॥ [७४] (१०) ए॒ष ते॑ रुद्र भा॒गः स॒ह स्वस्राऽम्बि॑क॒येत्या॑ह⁠। श॒रद्वा अ॒स्याम्बि॑का॒ स्वसा᳚⁠। तया॒ वा ए॒ष हि॑नस्ति⁠। यꣳ हि॒नस्ति॑⁠। तयै॒वैन॑ꣳ स॒ह श॑मयति⁠। भे॒ष॒जं गव॒ इत्या॑ह⁠। याव॑न्त ए॒व ग्रा॒म्याः प॒शवः॑⁠। तेभ्यो॑ भेष॒जं क॑रोति⁠। अवा᳚म्ब रु॒द्रम॑दिम॒हीत्या॑ह⁠। आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा᳚स्ते⁠ ॥ [७५] (१०) त्र्य॑म्बकय्ँयजामह॒ इत्या॑ह⁠। मृ॒त्योर् मु॑ख्‍षीय॒ माऽमृता॒दिति॒ वावैतदा॑ह⁠। उत्कि॑रन्ति⁠। भग॑स्य लीफ्सन्ते⁠। मूते॑ कृ॒त्वाऽऽस॑जन्ति⁠। यथा॒ जन॑य्ँय॒ते॑ऽव॒सं क॒रोति॑⁠। ता॒दृगे॒वतत्⁠। ए॒ष ते॑ रुद्र भा॒ग इत्या॑ह नि॒रव॑त्त्यै⁠। अप्र॑तीख्‍ष॒माय॑न्ति⁠। अ॒पः परि॑षिञ्चति⁠। रु॒द्रस्या॒न्तर्‌हि॑त्यै⁠। प्र वा ए॒ते᳚ऽस्माल्लो॒काच्च्य॑वन्ते⁠। ये त्र्य॑म्बकै॒श्चर॑न्ति⁠। आ॒दि॒त्यं च॒रुं पुन॒रेत्य॒ निर्व॑पति⁠। इ॒यव्ँवा अदि॑तिः⁠। अ॒स्यामे॒व प्रति॑ तिष्ठन्ति⁠ ॥ [७६] (१६) (य॒न्ति॒ ब्रू॒या॒न् नि॒रव॑दयते शास्ते सिञ्चति॒ षट्च॑) ॥१०॥
अनुवाकाः पञ्चशती
१० ७६