कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणम्
द्वितीयाष्टके प्रथमः प्रपाठकः

अष्टक २ प्रपाठक १
अग्निहोत्रब्राह्मणम्

ओं नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः

श्री गुरुभ्यो नमः, ह॒रिः॒ ओं

२ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणे द्वितीयाष्टकं

ॐ
अग्निहोत्रस्योपोद्धातः
अङ्गि॑रसो॒ वै स॒त्रमा॑सत⁠। तेषां॒ पृश्नि॑र्घर्म॒धुगा॑सीत्⁠। सर्जी॒षेणा॑जीवत्⁠। ते᳚ऽब्रुवन्न्⁠। कस्मै॒ नु स॒त्रमा᳚स्महे⁠। ये᳚ऽस्या ओष॑धी॒र्न ज॒नया॑म॒ इति॑⁠। ते दि॒वो वृष्टि॑मसृजन्त⁠। याव॑न्तः स्तो॒का अ॒वाप॑द्यन्त⁠। ताव॑ती॒रोष॑धयोऽजायन्त⁠॥ ता जा॒ताः पि॒तरो॑ वि॒षेणा॑लिम्पन्न्⁠ ॥ [१] (१०) तासां᳚ ज॒ग्ध्वा रुप्य॒न्त्यैत्⁠। ते᳚ऽब्रुवन्न्⁠। क इ॒दमि॒त्थम॑क॒रिति॑⁠। व॒यं भा॑ग॒धेय॑मि॒च्छमा॑ना॒ इति॑ पि॒तरो᳚ऽब्रुवन्न्⁠। किव्ँवो॑ भाग॒धेय॒मिति॑⁠। अ॒ग्नि॒हो॒त्र ए॒व नोऽप्य॒स्त्वित्य॑ब्रुवन्न्⁠। तेभ्य॑ ए॒तद्भा॑ग॒धेयं॒ प्राय॑च्छन्न्⁠। यद्धु॒त्वा नि॒मार्ष्टि॑⁠। ततो॒ वै त ओष॑धीरस्वदयन्न्⁠॥ य ए॒वव्ँवेद॑⁠ ॥ [२] (१०) स्वद॑न्तेऽस्मा॒ ओष॑धयः⁠। ते व॒थ्समु॒पावा॑सृजन्न्⁠। इ॒दं नो॑ ह॒व्यं प्रदा॑प॒येति॑⁠। सो᳚ऽब्रवी॒द्वर॑व्ँवृणै⁠। दश॑ मा॒ रात्री᳚र्जा॒तं न दो॑हन्न्⁠। आ॒स॒ङ्ग॒वं मा॒त्रा स॒ह च॑रा॒णीति॑⁠। तस्मा᳚द्व॒थ्सं जा॒तं दश॒ रात्री॒र्न दु॑हन्ति⁠। आ॒स॒ङ्ग॒वं मा॒त्रा स॒ह चर॑ति⁠। वारे॑वृत॒ꣴ॒ह्य॑स्य⁠। तस्मा᳚द्व॒थ्सꣳ स॑ꣳसृष्टध॒यꣳ रु॒द्रो घातु॑कः⁠। अति॒ हि स॒न्धां धय॑ति⁠ ॥ [३] (११) (अ॒लि॒म्प॒न् वेद॒ घातु॑क॒ एकं॑ च) ॥१॥
अग्निहोत्रनिरूपणम्
प्र॒जाप॑तिर॒ग्निम॑सृजत⁠। तं प्र॒जा अन्व॑सृज्यन्त⁠। तम॑भा॒ग उपा᳚स्त⁠। सो᳚ऽस्य प्र॒जाभि॒रपा᳚क्रामत्⁠। तम॑व॒रुरु॑थ्समा॒नोऽन्वै᳚त्⁠। तम॑व॒रुधं॒ नाश॑क्नोत्⁠। स तपो॑ऽतप्यत⁠। सो᳚ऽग्निरुपा॑रम॒ताता॑पि॒ वै स्य प्र॒जाप॑ति॒रिति॑⁠। स र॒राटा॒दुद॑मृष्ट⁠ ॥ [४] (९) तद्घृ॒तम॑भवत्⁠। तस्मा॒द्यस्य॑ दख्‍षिण॒तः केशा॒ उन्मृ॑ष्टाः⁠। तां ज्ये᳚ष्ठल॒ख्‍ष्मी प्रा॑जाप॒त्येत्या॑हुः⁠। यद्र॒राटा॑दु॒दमृ॑ष्ट⁠। तस्मा᳚द्र॒राटे॒ केशा॒ न स॑न्ति⁠। तद॒ग्नौ प्रागृ॑ह्णात्⁠। तद्व्य॑चिकि॒थ्सत्⁠। जु॒हवा॒नी(३) मा हौ॒षा(३)मिति॑⁠। तद्वि॑चिकि॒थ्सायै॒ जन्म॑⁠॥ य ए॒वव्ँवि॒द्वान्‌वि॑चि॒किथ्स॑ति⁠ ॥ [५] (१०) वसी॑य ए॒व चे॑तयते⁠॥ तव्ँवाग॒भ्य॑वदज्जु॒हुधीति॑⁠। सो᳚ऽब्रवीत्⁠। कस्त्वम॒सीति॑⁠। स्वैव ते॒ वागित्य॑ब्रवीत्⁠। सो॑ऽजुहो॒थ्स्वाहेति॑⁠। तथ्स्वा॑हाका॒रस्य॒ जन्म॑⁠॥ य ए॒वꣴ स्वा॑हाका॒रस्य॒ जन्म॒ वेद॑⁠। क॒रोति॑ स्वाहाका॒रेण॑ वी॒र्य᳚म्⁠॥ यस्यै॒वव्ँवि॒दुषः॑ स्वाहाका॒रेण॒ जुह्व॑ति⁠ ॥ [६] (१०) भोगा॑यै॒वास्य॑ हु॒तं भ॑वति⁠॥ तस्या॒ आहु॑त्यै॒ पुरु॑षमसृजत⁠। द्वि॒तीय॑मजुहोत्⁠। सोऽश्व॑मसृजत⁠। तृ॒तीय॑मजुहोत्⁠। स गा॑मसृजत⁠। च॒तु॒र्थम॑जुहोत्⁠। सोऽवि॑मसृजत⁠। प॒ञ्च॒मम॑जुहोत्⁠। सो॑ऽजाम॑सृजत⁠ ॥ [७] (१०) सो᳚ऽग्निर॑बिभेत्⁠। आहु॑तीभि॒र्वै मा᳚ऽऽप्नो॒तीति॑⁠। स प्र॒जाप॑तिं॒ पुनः॒ प्रावि॑शत्⁠। तं प्र॒जाप॑तिरब्रवीत्⁠। जाय॒स्वेति॑⁠। सो᳚ऽब्रवीत्⁠। किं भा॑ग॒धेय॑म॒भि ज॑निष्य॒ इति॑⁠। तुभ्य॑मे॒वेदꣳ हू॑याता॒ इत्य॑ब्रवीत्⁠। स ए॒तद्भा॑ग॒धेय॑म॒भ्य॑जायत⁠। यद॑ग्निहो॒त्रम्⁠ ॥ [८] (१०) तस्मा॑दग्निहो॒त्रमु॑च्यते⁠॥ तद्धू॒यमा॑नमादि॒त्‌यो᳚ऽब्रवीत्⁠। मा हौ॑षीः⁠। उ॒भयो॒र्वैना॑वे॒तदिति॑⁠। सो᳚ऽग्निर॑ब्रवीत्⁠। क॒थं नौ॑ होष्य॒न्तीति॑⁠। सा॒यमे॒व तुभ्यं॑ जु॒हव॑न्न्⁠। प्रा॒तर्मह्य॒मित्य॑ब्रवीत्⁠। तस्मा॑द॒ग्नये॑ सा॒यꣳ हू॑यते⁠। सूर्या॑य प्रा॒तः⁠ ॥ [९] (१०) आ॒ग्ने॒यी वै रात्रिः॑⁠। ऐ॒न्द्रमहः॑⁠। यदनु॑दिते॒ सूर्ये᳚ प्रा॒तर्जु॑हु॒यात्⁠। उ॒भय॑मे॒वाग्ने॒यꣴ स्या᳚त्⁠। उदि॑ते॒ सूर्ये᳚ प्रा॒तर्जु॑होति⁠। तथा॒ऽग्नये॑ सा॒यꣳ हू॑यते⁠। सूर्या॑य प्रा॒तः⁠॥ रात्रि॒व्ँवा अनु॑ प्र॒जाः प्र जा॑यन्ते⁠। अह्ना॒ प्रति॑ तिष्ठन्ति⁠। यथ्सा॒यं जु॒होति॑⁠ ॥ [१०] (१०) प्रैव तेन॑ जायते⁠। उदि॑ते॒ सूर्ये᳚ प्रा॒तर्जु॑होति⁠। प्रत्ये॒व तेन॑ तिष्ठति⁠॥ प्र॒जाप॑तिरकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑⁠। स ए॒तद॑ग्निहो॒त्रं मि॑थु॒नम॑पश्यत्⁠। तदुदि॑ते॒ सूर्ये॑ऽजुहोत्⁠। यजु॑षा॒ऽन्यत्⁠। तू॒ष्णीम॒न्यत्⁠। ततो॒ वै स प्राजा॑यत⁠। यस्यै॒वव्ँवि॒दुष॒ उदि॑ते॒ सूर्ये᳚ऽग्निहो॒त्रं जुह्व॑ति⁠ ॥ [११] (१०) प्रैव जा॑यते⁠। अथो॒ यथा॒ दिवा᳚ प्रजा॒नन्नेति॑⁠। ता॒दृगे॒व तत्⁠॥ अथो॒ खल्वा॑हुः⁠। यस्य॒ वै द्वौ पुण्यौ॑ गृ॒हे वस॑तः⁠। यस्तयो॑र॒न्यꣳ रा॒धय॑त्य॒न्यं न⁠। उ॒भौ वाव स तावृ॑च्छ॒तीति॑⁠। अ॒ग्निव्ँवावादि॒त्यः सा॒यं प्रवि॑शति⁠। तस्मा॑द॒ग्निर्दू॒रान्नक्तं॑ ददृशे⁠। उ॒भे हि तेज॑सी स॒पंद्ये॑ते⁠ ॥ [१२] (१०) उ॒द्यन्त॒व्ँवावादि॒त्यम॒ग्निरनु॑ स॒मारो॑हति⁠। तस्मा᳚द्धू॒म ए॒वाग्नेर्दिवा॑ ददृशे⁠। यद॒ग्नये॑ सा॒यं जु॑हु॒यात्⁠। आ सूर्या॑य वृश्च्येत⁠। यथ्सूर्या॑य प्रा॒तर्जु॑हु॒यात्⁠। आऽग्नये॑ वृश्च्येत⁠। दे॒वता᳚भ्यः स॒मदं॑ दद्ध्यात्⁠। अ॒ग्निर्ज्योति॒र्ज्योतिः॒ सूर्यः॒ स्वाहेत्ये॒व सा॒यꣳ हो॑त॒व्य᳚म्⁠। सूर्यो॒ ज्योति॒र् ज्योति॑र॒ग्निः स्वाहेति॑ प्रा॒तः⁠। तथो॒भाभ्या॑ꣳ सा॒यꣳ हू॑यते⁠ ॥ [१३] (१०) उ॒भाभ्यां᳚ प्रा॒तः⁠। न दे॒वता᳚भ्यः स॒मदं॑ दधाति⁠॥ अ॒ग्निर्ज्योति॒रित्या॑ह⁠। अ॒ग्निर्वै रे॑तो॒धाः⁠॥ प्र॒जा ज्योति॒रित्या॑ह⁠। प्र॒जा ए॒वास्मै॒ प्र ज॑नयति⁠॥ सूर्यो॒ ज्योति॒रित्या॑ह⁠। प्र॒जास्वे॒व प्रजा॑तासु॒ रेतो॑ दधाति⁠॥ ज्योति॑र॒ग्निः स्वाहेत्या॑ह⁠। प्र॒जा ए॒व प्रजा॑ता अ॒स्यां प्रति॑ष्ठापयति⁠ ॥ [१४] (१०) तू॒ष्णीमुत्त॑रा॒माहु॑तिं जुहोति⁠। मि॒थु॒न॒त्वाय॒ प्रजा᳚त्यै⁠॥ यदुदि॑ते॒ सूर्ये᳚ प्रा॒तर्जु॑हु॒यात्⁠। यथाऽति॑थये॒ प्रद्रु॑ताय शू॒न्याया॑वस॒थाया॑हा॒र्य॑ꣳ हर॑न्ति⁠। ता॒दृगे॒व तत्⁠। क्वाह॒ तत॒स्तद्भव॒तीत्या॑हुः⁠। यथ्स न वेद॑⁠। यस्मै॒ तद्धर॒न्तीति॑⁠। तस्मा॒द्यदौ॑ष॒सं जु॒होति॑⁠। तदे॒व स॑प्रं॒ति⁠। अथो॒ यथा॒ प्रार्थ॑मौष॒सं प॑रि॒ वेवे᳚ष्टि⁠। ता॒दृगे॒व तत्⁠ ॥ [१५] (१२) (अ॒मृ॒ष्ट॒ वि॒चि॒किथ्स॑ति॒ जुह्व॑ त्य॒जाम॑सृज ताग्निहो॒त्रꣳ सूर्या॑य प्रा॒तर् जु॒होति॒ जुह्व॑ति सं॒पद्ये॑ते हूयते स्थापयति संप्र॒ति द्वे च॑) ॥२॥
उपयोख्‍ष्यमाणस्य हविषः संस्कारः
रु॒द्रो वा ए॒षः⁠। यद॒ग्निः⁠। पत्नी᳚ स्था॒ली⁠। यन्मद्ध्ये॒ऽग्नेर॑धि॒श्रये᳚त्⁠। रु॒द्राय॒ पत्नी॒मपि॑ दद्ध्यात्⁠। प्र॒मायु॑का स्यात्⁠। उदी॒चोऽङ्गा॑रान्नि॒रूह्याधि॑ श्रयति⁠। पत्नि॑यै गोपी॒थाय॑⁠॥ व्य॑न्तान् करोति⁠। तथा॒ पत्न्यप्र॑मायुका भवति⁠ ॥ [१६] (१०) घ॒र्मो वा ए॒षोऽशा᳚न्तः⁠। अह॑रहः॒ प्रवृ॑ज्यते⁠। यद॑ग्निहो॒त्रम्⁠। प्रति॑षिञ्चेत् प॒शुका॑मस्य⁠। शा॒न्तमि॑व॒ हि प॑श॒व्य᳚म्⁠॥ न प्रति॑षिञ्चेद्ब्रह्मवर्च॒सका॑मस्य⁠। समि॑द्धमिव॒ हि ब्र॑ह्मवर्च॒सम्⁠॥ अथो॒ खलु॑⁠। प्र॒ति॒षिच्य॑मे॒व⁠। यत्प्र॑तिषि॒ञ्चति॑⁠ ॥ [१७] (१०) तत्प॑श॒व्य᳚म्⁠। यज्जु॒होति॑⁠। तद्ब्र॑ह्मवर्च॒सि⁠। उ॒भय॑मे॒वाकः॑⁠॥ प्रच्यु॑त॒व्ँवा ए॒तद॒स्माल्लो॒कात्⁠। अग॑तं देवलो॒कम्⁠। यच्छृ॒तꣳ ह॒विरन॑भिघारितम्⁠। अ॒भिद्यो॑तयति⁠। अ॒भ्ये॑वैन॑द्घारयति⁠। अथो॑ देव॒त्रैवैन॑द्गमयति⁠ ॥ [१८] (१०) पर्य॑ग्नि करोति⁠। रख्‍ष॑सा॒मप॑हत्यै⁠॥ त्रिः पर्य॑ग्नि करोति⁠। त्र्या॑वृ॒द्धि य॒ज्ञः⁠। अथो॑ मेद्ध्य॒त्वाय॑⁠॥ यत्प्रा॒चीन॑मुद्वा॒सये᳚त्⁠। यज॑मानꣳ शु॒चाऽर्प॑येत्⁠। यद्द॑ख्‍षि॒णा⁠। पि॒तृ॒दे॒व॒त्य॑ꣴ स्यात्⁠। यत्प्र॒त्यक्⁠ ॥ [१९] (१०) पत्नी॑ꣳ शु॒चाऽर्प॑येत्⁠। उ॒दी॒चीन॒मुद्वा॑सयति⁠। ए॒षा वै दे॑वमनु॒ष्याणा॑ꣳ शा॒न्ता दिक्⁠। तामे॒वैन॒दनूद्वा॑सयति॒ शान्त्यै᳚⁠॥ वर्त्म॑ करोति⁠। य॒ज्ञस्य॒ संत॑त्यै⁠॥ निष्ट॑पति⁠। उपै॒व तथ्स्तृ॑णाति⁠॥ च॒तुरुन्न॑यति⁠। चतु॑ष्पादः प॒शवः॑⁠ ॥ [२०] (१०) प॒शूने॒वाव॑रुन्धे⁠॥ सर्वा᳚न्पू॒र्णानुन्न॑यति⁠। सर्वे॒ हि पुण्या॑ रा॒द्धाः⁠॥ अ॒नूच॒ उन्न॑यति⁠। प्र॒जाया॑ अनूचीन॒त्वाय॑⁠। अ॒नूच्ये॒वास्य॑ प्र॒जाऽद्‌र्धु॑का भवति⁠॥ सं मृ॑शति॒ व्यावृ॑त्त्यै⁠॥ नाहो᳚ष्य॒न्नुप॑ सादयेत्⁠। यदहो᳚ष्यन्नुप सा॒दये᳚त्⁠। यथा॒ऽन्यस्मा॑ उपनि॒धाय॑⁠ ॥ [२१] (१०) अ॒न्यस्मै᳚ प्र॒यच्छ॑ति⁠। ता॒दृगे॒व तत्⁠। आऽस्मै॑ वृश्च्येत⁠। यदे॒व गार्‌ह॑पत्येऽधि॒श्रय॑ति⁠। तेन॒ गार्‌ह॑पत्यं प्रीणाति⁠॥ अ॒ग्निर॑बिभेत्⁠। आहु॑तयो॒ माऽत्ये᳚ष्य॒न्तीति॑⁠। स ए॒ताꣳ स॒मिध॑मपश्यत्⁠। तामाऽध॑त्त⁠। ततो॒ वा अ॒ग्नावाहु॑तयोऽद्ध्रियन्त⁠ ॥ [२२] (१०) यदे॑नꣳ स॒मय॑च्छत्⁠। तथ्स॒मिधः॑ समि॒त्त्वम्⁠। स॒मिध॒माद॑धाति⁠। समे॒वैन॑य्ँयच्छति⁠। आहु॑तीनां॒ धृत्यै᳚⁠। अथो॑ अग्निहो॒त्रमे॒वेद्ध्मव॑त्करोति⁠। आहु॑तीनां॒ प्रति॑ष्ठित्यै⁠॥ ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति⁠। यदेका॑ꣳ स॒मिध॑मा॒धाय॒ द्वे आहु॑ती जु॒होति॑⁠। अथ॒ कस्या॑ꣳ स॒मिधि॑ द्वि॒तीया॒माहु॑तिं जुहो॒तीति॑⁠ ॥ [२३] (१०) यद्द्वे स॒मिधा॑वाद॒द्ध्यात्⁠। भ्रातृ॑व्यमस्मै जनयेत्⁠। एका॑ꣳ स॒मिध॑मा॒धाय॑⁠। यजु॑षा॒ऽन्यामाहु॑तिं जुहोति⁠। उ॒भे ए॒व स॒मिद्व॑ती॒ आहु॑ती जुहोति⁠। नास्मै॒ भ्रातृ॑व्यं जनयति⁠॥ आदी᳚प्तायां जुहोति⁠। समि॑द्धमिव॒ हि ब्र॑ह्मवर्च॒सम्⁠। अथो॒ यथाऽति॑थिं॒ ज्योति॑ष्कृ॒त्वा प॑रि॒वेवे᳚ष्टि⁠। ता॒दृगे॒व तत्⁠॥ च॒तुरुन्न॑यति⁠। द्विर्जु॑होति⁠। तस्मा᳚द्द्वि॒पाच्चतु॑ष्पादमत्ति⁠। अथो᳚ द्वि॒पद्ये॒व चतु॑ष्पदः॒ प्रति॑ष्ठापयति⁠ ॥ [२४] (१४) (भ॒व॒ति॒ प्र॒ति॒षि॒ञ्चति॑ गमयति प्र॒त्यक् प॒शव॑ उपनि॒धा या᳚द्घ्रिय॒न् तेति॒ तच्च॒त्वारि॑ च) ॥३॥
उपयुक्तस्य हविषः संस्कारः
उ॒त्त॒राव॑ती॒व्ँवै दे॒वा आहु॑ति॒मजु॑हवुः⁠। अवा॑ची॒मसु॑राः⁠। ततो॑ दे॒वा अभ॑वन्न्⁠। पराऽसु॑राः⁠। यं का॒मये॑त॒ वसी॑यान्थ् स्या॒दिति॑⁠। कनी॑य॒स्तस्य॒ पूर्व॑ꣳ हु॒त्वा⁠। उत्त॑रं॒ भूयो॑ जुहुयात्⁠। ए॒षा वा उ॑त्त॒राव॒त्याहु॑तिः⁠। तां दे॒वा अ॑जुहवुः⁠। तत॒स्ते॑ऽभवन्न्⁠ ॥ [२५] (१०) यस्यै॒वं जुह्व॑ति⁠। भव॑त्ये॒व⁠॥ यं का॒मये॑त॒ पापी॑यान्थ् स्या॒दिति॑⁠। भूय॒स्तस्य॒ पूर्व॑ꣳ हु॒त्वा⁠। उत्त॑रं॒ कनी॑यो जुहुयात्⁠। ए॒षा वा अवा॒च्याहु॑तिः⁠। तामसु॑रा अजुहवुः⁠। तत॒स्ते परा॑ऽभवन्न्⁠। यस्यै॒वं जुह्व॑ति⁠। परै॒व भ॑वति⁠ ॥ [२६] (१०) हु॒त्वोप॑ सादय॒त्यजा॑मित्वाय⁠। अथो॒ व्यावृ॑त्त्यै⁠॥ गार्‌ह॑पत्यं॒ प्रती᳚ख्‍षते⁠। अन॑नुद्ध्यायिनमे॒वैनं॑ करोति⁠॥ अ॒ग्नि॒हो॒त्रस्य॒ वै स्था॒णुर॑स्ति⁠। तय्ँय ऋ॒च्छेत्⁠। य॒ज्ञ॒स्था॒णुमृ॑च्छेत्⁠। ए॒ष वा अ॑ग्निहो॒त्रस्य॑ स्था॒णुः⁠। यत्पूर्वाऽऽहु॑तिः⁠। ताय्ँयदुत्त॑रया॒ऽभि जु॑हु॒यात्⁠ ॥ [२७] (१०) य॒ज्ञ॒स्था॒णुमृ॑च्छेत्⁠। अ॒ति॒हाय॒ पूर्वा॒माहु॑तिं जुहोति⁠। य॒ज्ञ॒स्था॒णुमे॒व परि॑ वृणक्ति⁠। अथो॒ भ्रातृ॑व्यमे॒वाप्त्वाऽति॑क्रामति⁠॥ अ॒वा॒चीन॑ꣳ सा॒यमुप॑ मार्ष्टि⁠। रेत॑ ए॒व तद्द॑धाति⁠। ऊ॒द्‌र्ध्वं प्रा॒तः⁠। प्र ज॑नयत्ये॒व तत्⁠॥ ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति⁠। च॒तुरुन्न॑यति⁠ ॥ [२८] (१०) द्विर्जु॑होति⁠। अथ॒ क्व॑ द्वे आहु॑ती भवत॒ इति॑⁠। अ॒ग्नौ वै᳚श्वान॒र इति॑ ब्रूयात्⁠। ए॒ष वा अ॒ग्निर्वै᳚श्वान॒रः⁠। यद्ब्रा᳚ह्म॒णः⁠। हु॒त्वा द्विः प्राश्ना॑ति⁠। अ॒ग्नावे॒व वै᳚श्वान॒रे द्वे आहु॑ती जुहोति⁠॥ द्विर्जु॒होति॑⁠। द्विर्निमा᳚र्ष्टि⁠। द्विः प्राश्ना॑ति⁠ ॥ [२९] (१०) षट्थ् संप॑द्यन्ते⁠। षड्वा ऋ॒तवः॑⁠। ऋ॒तूने॒व प्री॑णाति⁠। ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति⁠। किं॒ दे॒व॒त्य॑मग्निहो॒त्रमिति॑⁠। वै॒श्व॒दे॒वमिति॑ ब्रूयात्⁠। यद्यजु॑षा जु॒होति॑⁠। तदै᳚न्द्रा॒ग्नम्⁠। यत्तू॒ष्णीम्⁠। तत्प्रा॑जाप॒त्यम्⁠ ॥ [३०] (१०) यन्नि॒मार्ष्टि॑⁠। तदोष॑धीनाम्⁠। यद्द्वि॒तीय᳚म्⁠। तत्पि॑तृ॒णाम्⁠। यत्प्राश्ना॑ति⁠। तद्गर्भा॑णाम्⁠। तस्मा॒द्गर्भा॒ अन॑श्ञन्तो वद्‌र्धन्ते⁠। यदा॒चाम॑ति⁠। तन्म॑नु॒ष्या॑णाम्⁠॥ उद॑ङ्पर्या॒वृत्याचा॑मति⁠ ॥ [३१] (१०) आ॒त्मनो॑ गोपी॒थाय॑⁠॥ निर्णे॑नेक्ति॒ शुद्ध्यै᳚⁠॥ निष्ट॑पति स्व॒गाकृ॑त्यै⁠। उद्दि॑शति⁠। स॒प्त॒र्॒‌षीने॒व प्री॑णाति⁠॥ द॒ख्‍षि॒णा प॒र्याव॑र्तते⁠। स्वमे॒व वी॒र्य॑मनु॑ प॒र्याव॑र्तते⁠। तस्मा॒द्दख्‍षि॒णोऽद्‌र्ध॑ आ॒त्मनो॑ वी॒र्या॑वत्तरः⁠। अथो॑ आदि॒त्यस्यै॒वावृत॒मनु॑ प॒र्याव॑र्तते⁠॥ हु॒त्वोप॒ समि॑न्धे⁠ ॥ [३२] (१०) ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒सस्य॒ समि॑द्ध्यै⁠॥ न ब॒र॒हिरनु॒ प्र ह॑रेत्⁠। अस॑ꣴस्थितो॒ वा ए॒ष य॒ज्ञः⁠। यद॑ग्निहो॒त्रम्⁠। यद॑नु प्र॒हरे᳚त्⁠। य॒ज्ञव्ँविच्छि॑न्द्यात्⁠। तस्मा॒न्नानु॑ प्र॒हृत्य᳚म्⁠। य॒ज्ञस्य॒ सन्त॑त्यै⁠॥ अ॒पो नि न॑यति⁠। अ॒व॒भृ॒थस्यै॒व रू॒पम॑कः⁠ ॥ [३३] (१०) (अ॒भ॒व॒न् भ॒व॒ति॒ जु॒हु॒यान् न॑यति मार्ष्टि॒ द्विः प्राश्ञा॑ति प्राजाप॒त्य माचा॑मती न्धे ऽकः) ॥४॥
काम्यानि होमद्रव्याणि
ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति⁠। अ॒ग्नि॒हो॒त्रप्रा॑यणा य॒ज्ञाः⁠। किं प्रा॑यणमग्निहो॒त्रमिति॑⁠। व॒थ्सो वा अ॑ग्निहो॒त्रस्य॒ प्राय॑णम्⁠। अ॒ग्नि॒हो॒त्रय्ँयज्ञाना᳚म्⁠॥ तस्य॑ पृथि॒वी सदः॑⁠। अ॒न्तरि॑ख्‍ष॒माग्नी᳚द्ध्रम्⁠। द्यौर्‌ह॑वि॒द्‌र्धान᳚म्⁠। दि॒व्या आपः॒ प्रोख्‍ष॑णयः⁠। ओष॑धयो ब॒र॒हिः⁠ ॥ [३४] (१०) वन॒स्पत॑य इ॒द्ध्मः⁠। दिशः॑ परि॒धयः॑⁠। आ॒दि॒त्यो यूपः॑⁠। यज॑मानः प॒शुः⁠। स॒मु॒द्रो॑ऽवभृ॒थः⁠। स॒व्ँव॒थ्स॒रः स्व॑गाका॒रः⁠। तस्मा॒दाहि॑ताग्नेः॒ सर्व॑मे॒व ब॑र्हि॒ष्यं॑ द॒त्तं भ॑वति⁠। यथ् सा॒यं जु॒होति॑⁠। रात्रि॑मे॒व तेन॑ दख्‍षि॒ण्यां᳚ कुरुते⁠। यत्प्रा॒तः⁠ ॥ [३५] (१०) अह॑रे॒व तेन॑ दख्‍षि॒ण्यं॑ कुरुते⁠। यत्ततो॒ ददा॑ति⁠। सा दख्‍षि॑णा⁠॥ याव॑न्तो॒ वै दे॒वा अहु॑त॒माद॑न्न्⁠। ते परा॑ऽभवन्न्⁠। त ए॒तद॑ग्निहो॒त्रꣳ सर्व॑स्यै॒व स॑मव॒दाया॑जुहवुः⁠। तस्मा॑दाहुः⁠। अ॒ग्नि॒हो॒त्रव्ँवै दे॒वा गृ॒हाणां॒ निष्कृ॑तिमपश्य॒न्निति॑⁠। यथ्सा॒यं जु॒होति॑⁠। रात्रि॑या ए॒व तद्धु॒ताद्या॑य⁠ ॥ [३६] (१०) यज॑मान॒स्याप॑राभावाय⁠। यत्प्रा॒तः⁠। अह्न॑ ए॒व तद्धु॒ताद्या॑य⁠। यज॑मान॒स्याप॑राभावाय⁠। यत्ततो॒ऽश्ञाति॑⁠। हु॒तमे॒व तत्⁠॥ द्वयोः॒ पय॑सा जुहुयात्प॒शुका॑मस्य⁠। ए॒तद्वा अ॑ग्निहो॒त्रं मि॑थु॒नम्⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠। प्र प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्मिथु॒नैर्जा॑यते⁠ ॥ [३७] (१०) इ॒मामे॒व पूर्व॑या दु॒हे⁠। अ॒मूमुत्त॑रया⁠। अ॒धि॒श्रित्योत्त॑र॒मा न॑यति⁠। योना॑वे॒व तद्रेतः॑ सिञ्चति प्र॒जन॑ने⁠॥ आज्ये॑न जुहुया॒त्तेज॑स्कामस्य⁠। तेजो॒ वा आज्य᳚म्⁠। ते॒ज॒स्व्ये॑व भ॑वति⁠। पय॑सा प॒शुका॑मस्य⁠। ए॒तद्वै प॑शू॒नाꣳ रू॒पम्⁠। रू॒पेणै॒वास्मै॑ प॒शूनव॑ रुन्धे⁠ ॥ [३८] (१०) प॒शु॒माने॒व भ॑वति⁠। द॒द्ध्नेन्द्रि॒य का॑मस्य⁠। इ॒न्द्रि॒यव्ँवै दधि॑⁠। इ॒न्द्रि॒या॒व्ये॑व भ॑वति⁠। य॒वा॒ग्वा᳚ ग्राम॑कामस्यौष॒धा वै म॑नु॒ष्याः᳚⁠। भा॒ग॒धेये॑नै॒वास्मै॑ सजा॒तानव॑रुन्धे⁠। ग्रा॒म्ये॑व भ॑वति⁠॥ अय॑ज्ञो॒ वा ए॒षः⁠। यो॑सा॒मा⁠ ॥ [३९] (९) च॒तुरुन्न॑यति⁠। चतु॑रख्‍षरꣳ रथन्त॒रम्⁠। र॒थ॒न्त॒रस्यै॒ष वर्णः॑⁠। उ॒परी॑व हरति⁠। अ॒न्तरि॑ख्‍षव्ँवामदे॒व्यम्⁠। वा॒म॒दे॒व्यस्यै॒ष वर्णः॑⁠। द्विर्जु॑होति⁠। द्व्य॑ख्‍षरं बृ॒हत्⁠। बृ॒ह॒त ए॒ष वर्णः॑⁠। अ॒ग्नि॒हो॒त्रमे॒व तथ् साम॑न्वत्करोति⁠ ॥ [४०] (१०) यो वा अ॑ग्निहो॒त्रस्यो॑प॒सदो॒ वेद॑⁠। उपै॑नमुप॒सदो॑ नमन्ति⁠। वि॒न्दत॑ उपस॒त्तार᳚म्⁠। उ॒न्नीयोप॑ सादयति⁠। पृ॒थि॒वीमे॒व प्री॑णाति⁠। हो॒ष्यन्नुप॑ सादयति⁠। अ॒न्तरि॑ख्‍षमे॒व प्री॑णाति⁠। हु॒त्वोप॑ सादयति⁠। दिव॑मे॒व प्री॑णाति⁠। ए॒ता वा अ॑ग्निहो॒त्रस्यो॑प॒सदः॑⁠ ॥ [४१] (१०) य ए॒वव्ँवेद॑⁠। उपै॑नमुप॒सदो॑ नमन्ति⁠। वि॒न्दत॑ उपस॒त्तार᳚म्⁠॥ यो वा अ॑ग्निहो॒त्रस्याश्रा॑वितं प्र॒त्याश्रा॑वित॒ꣳ॒ होता॑रं ब्र॒ह्माण॑व्ँवषट्का॒रव्ँवेद॑⁠। तस्य॒ त्वे॑व हु॒तम्⁠। प्रा॒णो वा अ॑ग्निहो॒त्रस्याश्रा॑वितम्⁠। अ॒पा॒नः प्र॒त्याश्रा॑वितम्⁠। मनो॒ होता᳚⁠। चख्‍षु॑र्ब्र॒ह्मा⁠। नि॒मे॒षो व॑षट्का॒रः⁠ ॥ [४२] (१०) य ए॒वव्ँवेद॑⁠। तस्य॒ त्वे॑व हु॒तम्⁠॥ सा॒य॒य्ँयावा॑नश्च॒ वै दे॒वाः प्रा॑त॒र्यावा॑णश्चाग्निहो॒त्रिणो॑ गृ॒हमाग॑च्छन्ति⁠। तान्‌यन्न त॒र्पये᳚त्⁠। प्र॒जया᳚ऽस्य प॒शुभि॒र्वि ति॑ष्ठेरन्न्⁠। यत्त॒र्पये᳚त्⁠। तृ॒प्ता ए॑नं प्र॒जया॑ प॒शुभि॑स्तर्पयेयुः⁠॥ स॒जूर्दे॒वैः सा॒यय्ँयाव॑भि॒रिति॑ सा॒यꣳ सं मृ॑शति⁠। स॒जूर्दे॒वैः प्रा॒तर्याव॑भि॒रिति॑ प्रा॒तः⁠। ये चै॒व दे॒वाः सा॑य॒य्ँयावा॑नो॒ ये च॑ प्रात॒र्यावा॑णः⁠ ॥ [४३] (१०) ताने॒वोभया॑ꣴ स्तर्पयति⁠। त ए॑नं तृ॒प्ताः प्र॒जया॑ प॒शुभि॑ स्तर्पयन्ति⁠॥ अ॒रु॒णो ह॑ स्मा॒हौप॑वेशिः⁠। अ॒ग्नि॒हो॒त्र ए॒वाहꣳ सा॒यं प्रा॑त॒र्वज्रं॒ भ्रातृ॑व्येभ्यः॒ प्र ह॑रामि⁠। तस्मा॒न्मत्पापी॑याꣳसो॒ भ्रातृ॑व्या॒ इति॑⁠। च॒तुरुन्न॑यति⁠। द्विर्जु॑होति⁠। स॒मिथ्स॑प्त॒मी⁠। स॒प्तप॑दा॒ शक्व॑री⁠। शा॒क्व॒रो वज्रः॑⁠। अ॒ग्नि॒हो॒त्र ए॒व तथ्सा॒यं प्रा॑त॒र्वज्र॒य्ँयज॑मानो॒ भ्रातृ॑व्याय॒ प्र ह॑रति⁠। भव॑त्या॒त्मना᳚⁠। परा᳚ऽस्य॒ भ्रातृ॑व्यो भवति⁠ ॥ [४४] (१३) (ब॒र्॒‌हिः प्रा॒तर् हु॒ताद्या॑य जायते रुन्धे ऽसा॒मा क॑रो त्ये॒ता वा अ॑ग्निहो॒त्रस्यो॑ प॒सदो॑ वषट्का॒र श्च॑ प्रात॒र्यावा॑णो॒ वज्र॒स्त्रीणि॑ च) ॥५॥
अभ्युद्द्रवणं, होमाभावप्रतीकारश्च
प्र॒जाप॑तिरकामयतात्म॒न् वन्मे॑ जाये॒तेति॑⁠। सो॑ऽजुहोत्⁠। तस्या᳚त्म॒न् वद॑जायत⁠। अ॒ग्निर्वा॒युरा॑दि॒त्यः⁠। ते᳚ऽब्रुवन्न्⁠। प्र॒जाप॑तिरहौषीदात्म॒न्वन्मे॑ जाये॒तेति॑⁠। तस्य॑ व॒यम॑जनिष्महि⁠। जाय॑तां न आत्म॒न्वदिति॒ ते॑ऽजुहवुः⁠। प्रा॒णाना॑म॒ग्निः⁠। त॒नुवै॑ वा॒युः⁠ ॥ [४५] (१०) चख्‍षु॑ष आदि॒त्यः⁠। तेषा॑ꣳ हु॒ताद॑जायत॒ गौरे॒व⁠॥ तस्यै॒ पय॑सि॒ व्याय॑च्छन्त⁠। मम॑ हु॒ताद॑जनि॒ ममेति॑⁠। ते प्र॒जाप॑तिं प्र॒श्ञमा॑यन्न्⁠। स आ॑दि॒त्यो᳚ऽग्निम॑ब्रवीत्⁠। य॒त॒रो नौ॒ जया᳚त्⁠। तन्नौ॑ स॒हास॒दिति॑⁠। कस्यै कोऽहौ॑षी॒दिति॑ प्र॒जाप॑तिरब्रवी॒त्कस्यै क॒ इति॑⁠। प्रा॒णाना॑म॒हमित्य॒ग्निः⁠ ॥ [४६] (१०) त॒नुवा॑ अ॒हमिति॑ वा॒युः⁠। चख्‍षु॑षो॒ऽहमित्या॑दि॒त्यः⁠। य ए॒व प्रा॒णाना॒महौ॑षीत्⁠। तस्य॑ हु॒ताद॑ज॒नीति॑⁠। अ॒ग्नेर्‌हु॒ताद॑ज॒नीति॑⁠। तद॑ग्निहो॒त्रस्या᳚ग्निहोत्र॒त्वम्⁠। गौर्वा अ॑ग्निहो॒त्रम्⁠। य ए॒वव्ँवेद॒ गौर॑ग्निहो॒त्रमिति॑⁠। प्रा॒णा॒पा॒नाभ्या॑मे॒वाग्निꣳ सम॑द्‌र्धयति⁠। अव्य॑द्‌र्धुकः प्राणापा॒नाभ्यां᳚ भवति⁠ ॥ [४७] (१०) य ए॒वव्ँवेद॑⁠॥ तौ वा॒युर॑ब्रवीत्⁠। अनु॒ मा भ॑जत॒मिति॑⁠। यदे॒व गार्‌ह॑पत्येऽधि॒श्रित्या॑हव॒नीय॑म॒भ्यु॑द्द्रवा॑न्⁠। तेन॒ त्वां प्री॑णा॒नित्य॑ब्रूताम्⁠। तस्मा॒द्यद्गार्‌ह॑पत्येऽधि॒श्रित्या॑हव॒नीय॑म॒भ्यु॑द्द्रव॑ति⁠। वा॒युमे॒व तेन॑ प्रीणाति⁠॥ प्र॒जाप॑तिर्दे॒वताः᳚ सृ॒जमा॑नः⁠। अ॒ग्निमे॒व दे॒वता॑नां प्रथ॒मम॑सृजत⁠। सो᳚ऽन्यदा॑ल॒म्भ्य॑मवि॑त्त्वा⁠ ॥ [४८] (१०) प्र॒जाप॑तिम॒भि प॒र्याव॑र्तत⁠। स मृ॒त्योर॑बिभेत्⁠। सो॑ऽमुमा॑दि॒त्यमा॒त्मनो॒ निर॑मिमीत⁠। तꣳहु॒त्वा परा᳚ङ्प॒र्याव॑र्तत⁠। ततो॒ वै स मृ॒त्युमपा॑जयत्⁠। अप॑ मृ॒त्युं ज॑यति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠॥ तस्मा॒द्यस्यै॒वव्ँवि॒दुषः॑⁠। उ॒तैका॒हमु॒त द्व्य॒हं न जुह्व॑ति⁠। हु॒तमे॒वास्य॑ भवति⁠। अ॒सौ ह्या॑दि॒त्यो᳚ऽग्निहो॒त्रम्⁠ ॥ [४९] (११) (त॒नुवै॑ वा॒यु र॒ग्निर् भ॑व॒ त्यवि॑त्त्वा भव॒त्येकं॑ च) ॥६॥
हविषः सर्वदेवतासंबन्धेन प्रशंसा
रौ॒द्रं गवि॑⁠। वा॒य॒व्य॑मुप॑सृष्टम्⁠। आ॒श्वि॒नं दु॒ह्यमा॑नम्⁠। सौ॒म्यं दु॒ग्धम्⁠। वा॒रु॒णमधि॑श्रितम्⁠। वै॒श्व॒दे॒वा भि॒न्दवः॑⁠। पौ॒ष्णमुद॑न्तम्⁠। सा॒र॒स्व॒तव्ँवि॒ष्यन्द॑मानम्⁠। मै॒त्रꣳ शरः॑⁠। धा॒तुरुद्वा॑सितम्⁠। बृह॒स्पते॒रुन्नी॑तम्⁠। स॒वि॒तुः प्रक्रा᳚न्तम्⁠। द्या॒वा॒पृ॒थि॒व्य॑ꣴ ह्रि॒यमा॑णम्⁠। ऐ॒न्द्रा॒ग्नमुप॑सन्नम्⁠। अ॒ग्नेः पूर्वाऽऽहु॑तिः⁠। प्र॒जाप॑ते॒रुत्त॑रा⁠। ऐ॒न्द्रꣳ हु॒तम्⁠ ॥ [५०] (१७) (उद्वा॑सितꣳ स॒प्त च॑) ॥७॥
दोहनप्रकारोऽग्निहोत्रहोत्रश्च
द॒ख्‍षि॒ण॒त उप॑ सृजति⁠। पि॒तृ॒लो॒कमे॒व तेन॑ जयति⁠॥ प्राची॒माव॑र्तयति⁠। दे॒व॒लो॒कमे॒व तेन॑ जयति⁠। उदी॑चीमा॒वृत्य॑ दोग्धि⁠। म॒नु॒ष्य॒लो॒कमे॒व तेन॑ जयति⁠॥ पूर्वौ॑ दुह्याज्ज्ये॒ष्ठस्य॑ ज्यैष्ठिने॒यस्य॑⁠। यो वा॑ ग॒तश्रीः॒ स्यात्⁠। अप॑रौ दुह्यात्कनि॒ष्ठस्य॑ कानिष्ठिने॒यस्य॑⁠। यो वा॒ बुभू॑षेत्⁠ ॥ [५१] (१०) न सं मृ॑शति⁠। पा॒प॒व॒स्य॒सस्य॒ व्यावृ॑त्त्यै⁠॥ वा॒य॒व्य॑व्ँवा ए॒तदुप॑सृष्टम्⁠। आ॒श्वि॒नं दु॒ह्यमा॑नम्⁠। मै॒त्रं दु॒ग्धम्⁠। अ॒र्य॒म्ण उ॑द्वा॒स्यमा॑नम्⁠। त्वा॒ष्ट्रमु॑न्नी॒यमा॑नम्⁠। बृह॒स्पते॒रुन्नी॑तम्⁠। स॒वि॒तुः प्रक्रा᳚न्तम्⁠। द्या॒वा॒पृ॒थि॒व्य॑ꣴ ह्रि॒यमा॑णम्⁠ ॥ [५२] (१०) ऐ॒न्द्रा॒ग्नमुप॑ सादितम्⁠। सर्वा᳚भ्यो॒ वा ए॒ष दे॒वता᳚भ्यो जुहोति⁠। यो᳚ऽग्निहो॒त्रं जु॒होति॑⁠॥ यथा॒ खलु॒ वै धे॒नुं ती॒र्थे त॒र्पय॑ति⁠। ए॒वम॑ग्निहो॒त्री यज॑मानं तर्पयति⁠। तृप्य॑ति प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑⁠। प्रसु॑व॒र्गल्ँलो॒कं जा॑नाति⁠। पश्य॑ति पु॒त्रम्⁠। पश्य॑ति॒ पौत्र᳚म्⁠। प्र प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्मिथु॒नैर्जा॑यते⁠। यस्यै॒वव्ँवि॒दुषो᳚ऽग्निहो॒त्रं जुह्व॑ति⁠। य उ॑ चैन दे॒वव्ँवेद॑⁠ ॥ [५३] (१२) (बभू॑षे द्ध्रि॒यमा॑णं जायते॒ द्वे च॑) ॥८॥
अग्निहोत्रस्यासंसृष्टहोममन्त्रौ
त्रयो॒ वै प्रै॑यमे॒धा आ॑सन्न्⁠। तेषां॒ त्रिरेको᳚ऽग्निहो॒त्रम॑जुहोत्⁠। द्विरेकः॑⁠। स॒कृदेकः॑⁠। तेषा॒य्ँयस्त्रिरजु॑होत्⁠। स ऋ॒चाऽजु॑होत्⁠। यो द्विः⁠। स यजु॑षा⁠। यः स॒कृत्⁠। स तू॒ष्णीम्⁠ ॥ [५४] (१०) यश्च॒ यजु॒षाऽजु॑हो॒द्यश्च॑ तू॒ष्णीम्⁠। तावु॒भावा᳚द्‌र्ध्नुताम्⁠। तस्मा॒द्यजु॒षाऽऽहु॑तिः॒ पूर्वा॑ होत॒व्या᳚⁠। तू॒ष्णीमुत्त॑रा⁠। उ॒भे ए॒वर्द्धी अव॑रुन्धे⁠। अ॒ग्निर्ज्योति॒र् ज्योति॑र॒ग्निः स्वाहेति॑ सा॒यं जु॑होति⁠। रेत॑ ए॒व तद्द॑धाति⁠। सूर्यो॒ ज्योति॒र्ज्योतिः॒ सूर्यः॒ स्वाहेति॑ प्रा॒तः⁠। रेत॑ ए॒व हि॒तं प्र ज॑नयति⁠॥ रेतो॒ वा ए॒तस्य॑ हि॒तं न प्र जा॑यते⁠ ॥ [५५] (१०) यस्या᳚ग्निहो॒त्रमहु॑त॒ꣳ॒ सूर्यो॒ऽभ्यु॑देति॑⁠। यद्यन्ते॒ स्यात्⁠। उ॒न्नीय॒ प्राङु॒दाद्र॑वेत्⁠। स उ॑प॒साद्यातमि॑तोरासीत⁠। स य॒दा ताम्ये᳚त्⁠। अथ॒ भूः स्वाहेति॑ जुहुयात्⁠। प्र॒जाप॑ति॒र्वै भू॒तः⁠। तमे॒वोपा॑सरत्⁠। स ए॒वैनं॒ तत॒ उन्न॑यति⁠। नार्ति॒मार्च्छ॑ति॒ यज॑मानः⁠ ॥ [५६] (१०) (तू॒ष्णीं जा॑यते॒ यज॑मानः) ॥९॥
वह्नेरवस्थाविशेषानुसारेण होमः
यद॒ग्निमु॒द्धर॑ति⁠। वस॑व॒स्तर्ह्य॒ग्निः⁠। तस्मि॒न्॒‌यस्य॒ तथा॑विधे॒ जुह्व॑ति⁠। वसु॑ष्वे॒वास्या᳚ग्निहो॒त्रꣳ हु॒तं भ॑वति⁠॥ निहि॑तो धूपा॒यञ्छे॑ते⁠। रु॒द्रास्तह्य॒र्ग्निः⁠। तस्मि॒न्॒‌यस्य॒ तथा॑विधे॒ जुह्व॑ति⁠। रु॒द्रेष्वे॒वास्या᳚ग्निहो॒त्रꣳ हु॒तं भ॑वति⁠॥ प्र॒थ॒ममि॒द्ध्मम॒र्चिरा ल॑भते⁠। आ॒दि॒त्यास्तर्ह्य॒ग्निः⁠ ॥ [५७] (१०) तस्मि॒न्॒‌यस्य॒ तथा॑विधे॒ जुह्व॑ति⁠। आ॒दि॒त्येष्वे॒वास्या᳚ग्निहो॒त्रꣳ हु॒तं भ॑वति⁠॥ सर्व॑ ए॒व स॑र्व॒श इ॒द्ध्म आदी᳚प्तो भवति⁠। विश्वे॑ दे॒वास्तह्य॒र्ग्निः⁠। तस्मि॒न्॒‌यस्य॒ तथा॑विधे॒ जुह्व॑ति⁠। विश्वे᳚ष्वे॒वास्य॑ दे॒वेष्व॑ग्निहो॒त्रꣳ हु॒तं भ॑वति⁠॥ नि॒त॒राम॒र्चिरु॒पावै॑ति लोहि॒नीके॑व भवति⁠। इन्द्र॒स्तर्ह्य॒ग्निः⁠। तस्मि॒न्॒‌यस्य॒ तथा॑विधे॒ जुह्व॑ति⁠। इन्द्र॑ ए॒वास्या᳚ग्निहो॒त्रꣳ हु॒तं भ॑वति⁠ ॥ [५८] (१०) अङ्गा॑रा भवन्ति⁠। तेभ्योऽङ्गा॑रेभ्यो॒ऽर्चिरुदे॑ति⁠। प्र॒जाप॑ति॒स्तर्ह्य॒ग्निः⁠। तस्मि॒न्॒‌यस्य॒ तथा॑विधे॒ जुह्व॑ति⁠। प्र॒जाप॑तावे॒वास्या᳚ग्निहो॒त्रꣳ हु॒तं भ॑वति⁠॥ शरोऽङ्गा॑रा॒ अद्ध्यू॑हन्ते⁠। ब्रह्म॒तर्ह्य॒ग्निः⁠। तस्मि॒न्॒‌यस्य॒ तथा॑विधे॒ जुह्व॑ति⁠। ब्रह्म॑न्ने॒वास्या᳚ग्निहो॒त्रꣳ हु॒तं भ॑वति⁠॥ वसु॑षु रु॒द्रेष्वा॑दि॒त्येषु॒ विश्वे॑षु दे॒वेषु॑⁠। इन्द्रे᳚ प्र॒जाप॑तौ॒ ब्रह्म॑न्न्⁠। अप॑रिवर्गमे॒वास्यै॒तासु॑ दे॒वता॑सु हु॒तं भ॑वति⁠। यस्यै॒वव्ँवि॒दुषो᳚ऽग्निहो॒त्रं जुह्व॑ति⁠। य उ॑ चैन दे॒वव्ँवेद॑⁠ ॥ [५९] (१४) (यद॒ग्निं निहि॑तः प्रथ॒मꣳ सर्व॑ ए॒व नि॑त॒रामङ्गा॑राः॒ शरोऽङ्गा॑रा॒ ब्रह्म॒वसु॑ष्व॒ष्टौ) ॥१०॥
कालभेदेन समन्त्रकं परिषेचनम्
ऋ॒तं त्वा॑ स॒त्येन॒ परि॑षिञ्चा॒मीति॑ सा॒यं परि॑षिञ्चति⁠। स॒त्यं त्व॒र्तेन॒ परि॑षिञ्चा॒मीति॑ प्रा॒तः⁠। अ॒ग्निर्वा ऋ॒तम्⁠। अ॒सावा॑दि॒त्यः स॒त्यम्⁠। अ॒ग्निमे॒व तदा॑दि॒त्येन॑ सा॒यं परि॑षिञ्चति⁠। अ॒ग्निना॑ऽऽदि॒त्यं प्रा॒तस्सः⁠। याव॑दहोरा॒त्रे भव॑तः⁠। ताव॑दस्य लो॒कस्य॑⁠। नार्ति॒र्न रिष्टिः॑⁠। नान्तो॒ न प॑र्य॒न्तो᳚ऽस्ति⁠। यस्यै॒वव्ँवि॒दुषो᳚ऽग्निहो॒त्रं जुह्व॑ति⁠। य उ॑ चैन दे॒वव्ँवेद॑⁠ ॥ [६०] (१२) (अ॒स्ति॒ द्वे च॑) ॥११॥
अनुवाकाः पञ्चशती
११ ६०