कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणम्
द्वितीयाष्टके द्वितीयः प्रपाठकः

अष्टक २ प्रपाठक २
होतृब्राह्मणम्

ओं नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः

श्री गुरुभ्यो नमः, ह॒रिः॒ ओं

ॐ
दशहोतृमन्त्रस्य क्रत्वर्थपुरुषार्थप्रयोगौ
प्र॒जाप॑तिरकामयत प्र॒जाः सृ॑जे॒येति॑⁠। स ए॒तं दश॑होतारमपश्यत्⁠। तं मन॑साऽनु॒द्रुत्य॑ दर्भस्त॒म्बे॑ऽजुहोत्⁠। ततो॒ वै स प्र॒जा अ॑सृजत⁠। ता अ॑स्माथ्सृ॒ष्टा अपा᳚क्रामन्न्⁠। ता ग्रहे॑णागृह्णात्⁠। तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम्⁠। यः का॒मये॑त॒ प्रजा॑ये॒येति॑⁠। स दश॑होतारं॒ मन॑साऽनु॒द्रुत्य॑ दर्भस्त॒म्बे जु॑हुयात्⁠। प्र॒जाप॑ति॒र्वै दश॑होता⁠ ॥ [१] (१०) प्र॒जाप॑तिरे॒व भू॒त्वा प्र जा॑यते⁠॥ मन॑सा जुहोति⁠। मन॑ इव॒ हि प्र॒जाप॑तिः⁠। प्र॒जाप॑ते॒राप्त्यै᳚⁠॥ पू॒र्णया॑ जुहोति⁠। पू॒र्ण इ॑व॒ हि प्र॒जाप॑तिः⁠। प्र॒जाप॑ते॒राप्त्यै᳚⁠॥ न्यू॑नया जुहोति⁠। न्यू॑ना॒द्धि प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा असृ॑जत⁠। प्र॒जाना॒ꣳ॒ सृष्ट्यै᳚⁠ ॥ [२] (१०) द॒र्भ॒स्त॒म्बे जु॑होति⁠। ए॒तस्मा॒द्वै योनेः᳚ प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत⁠। यस्मा॑दे॒व योनेः᳚ प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा असृ॑जत⁠। तस्मा॑दे॒व योनेः॒ प्र जा॑यते⁠॥ ब्रा॒ह्म॒णो द॑ख्‍षिण॒त उपा᳚स्ते⁠। ब्रा॒ह्म॒णो वै प्र॒जाना॑मुपद्र॒ष्टा⁠। उ॒प॒द्र॒ष्टु॒मत्ये॒व प्र जा॑यते⁠॥ ग्रहो॑ भवति⁠। प्र॒जाना॑ꣳ सृ॒ष्टानां॒ धृत्यै᳚⁠॥ यं ब्रा᳚ह्म॒णव्ँवि॒द्याव्ँवि॒द्वाꣳस॒य्ँयशो॒ नर्च्छेत्⁠ ॥ [३] (१०) सोऽर॑ण्यं प॒रेत्य॑⁠। द॒र्भ॒स्त॒म्बमु॒द्ग्रत्थ्य॑⁠। ब्रा॒ह्म॒णं द॑ख्‍षिण॒तो नि॒षाद्य॑⁠। चतु॑र्‌होतॄ॒न् व्याच॑ख्‍षीत⁠। ए॒तद्वै दे॒वानां᳚ पर॒मं गुह्यं॒ ब्रह्म॑⁠। यच्चतु॑र्‌होतारः⁠। तदे॒व प्र॑का॒शं ग॑मयति⁠। तदे॑नं प्रका॒शं ग॒तम्⁠। प्र॒का॒शं प्र॒जानां᳚ गमयति⁠॥ द॒र्भ॒स्त॒म्बमु॒द्ग्रत्थ्य॒ व्याच॑ष्टे⁠ ॥ [४] (१०) अ॒ग्नि॒वान्‌वै द॑र्भस्त॒म्बः⁠। अ॒ग्नि॒वत्ये॒व व्याच॑ष्टे⁠॥ ब्रा॒ह्म॒णो द॑ख्‍षिण॒त उपा᳚स्ते⁠। ब्रा॒ह्म॒णो वै प्र॒जाना॑मुपद्र॒ष्टा⁠। उ॒प॒द्र॒ष्टु॒मत्ये॒वैन॒य्ँयश॑ ऋच्छति⁠॥ ई॒श्व॒रं तय्ँयशोऽर्तो॒रित्या॑हुः⁠। यस्यान्ते᳚ व्या॒चष्ट॒ इति॑⁠। वर॒स्तस्मै॒ देयः॑⁠। यदे॒वैनं॒ तत्रो॑प॒ नम॑ति⁠। तदे॒वाव॑ रुन्धे⁠ ॥ [५] (१०) अ॒ग्निमा॒दधा॑नो॒ दश॑होत्रा॒ऽरणि॒मव॑दद्ध्यात्⁠। प्रजा॑तमे॒वैन॒माध॑त्ते⁠। तेनै॒वोद्द्रुत्या᳚ग्निहो॒त्रं जु॑हुयात्⁠। प्रजा॑तमे॒वैन॑ज्जुहोति⁠। ह॒विर्नि॑र्व॒फ्स्यन्दश॑होतार॒व्ँव्याच॑ख्‍षीत⁠। प्रजा॑तमे॒वैनं॒ निर्व॑पति⁠। सा॒मि॒धे॒नीर॑नुव॒ख्‍ष्यन्दश॑होतार॒व्ँव्याच॑ख्‍षीत⁠। सा॒मि॒धे॒नीरे॒व सृ॒ष्ट्वाऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते⁠। अथो॑ य॒ज्ञो वै दश॑होता⁠। य॒ज्ञमे॒व त॑नुते⁠ ॥ [६] (१०) अ॒भि॒चर॒न्दश॑होतारं जुहुयात्⁠। नव॒ वै पुरु॑षे प्रा॒णाः⁠। नाभि॑र्दश॒मी⁠। सप्रा॑णमे॒वैन॑म॒भिच॑रति⁠। ए॒ताव॒द्वै पुरु॑षस्य॒ स्वम्⁠। याव॑त् प्रा॒णाः⁠। याव॑दे॒वास्यास्ति॑⁠। तद॒भिच॑रति⁠॥ स्वकृ॑त॒ इरि॑णे जुहोति प्रद॒रे वा᳚⁠। ए॒तद्वा अ॒स्यै निर्‌ऋ॑तिगृहीतम्⁠। निर्‌ऋ॑ति गृहीत ए॒वैनं॒ निर्‌ऋ॑त्या ग्राहयति⁠॥ यद् वा॒चः क्रू॒रम्⁠। तेन॒ वष॑ट्करोति⁠। वा॒च ए॒वैनं॑ क्रू॒रेण॒ प्र वृ॑श्चति⁠। ता॒जगार्ति॒मार्च्छ॑ति⁠ ॥ [७] (१५) (दश॑होता॒ सृष्ट्या॑ ऋ॒च्छेद् व्याच॑ष्टे रुन्ध ए॒व त॑नुते॒ निर्‌ऋ॑तिगृहीतं॒ पञ्च॑ च) ॥१॥
चतुर्होत्रादिमन्त्राणां क्रत्वर्थप्रयोगः
प्र॒जाप॑तिरकामयत दर्‌शपूर्णमा॒सौ सृ॑जे॒येति॑⁠। स ए॒तं चतु॑र्‌होतारमपश्यत्⁠। तं मन॑साऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ऽजुहोत्⁠। ततो॒ वै स द॑र्‌शपूर्णमा॒साव॑सृजत⁠। ताव॑स्माथ् सृ॒ष्टावपा᳚क्रामताम्⁠। तौ ग्रहे॑णा गृह्णात्⁠। तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम्⁠। द॒र्॒‌श॒पू॒र्ण॒मा॒सावा॒लभ॑मानः⁠। चतु॑र्‌होतारं॒ मन॑साऽनु॒द्रुत्या॑हव॒नीये॑ जुहुयात्⁠। द॒र्॒‌श॒पू॒र्ण॒मा॒सावे॒व सृ॒ष्ट्वाऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते⁠ ॥ [८] (१०) ग्रहो॑ भवति⁠। द॒र्॒‌श॒पू॒र्ण॒मा॒सयोः᳚ सृ॒ष्टयो॒द्‌र्धृत्यै᳚⁠॥ सो॑ऽकामयत चातुर्मा॒स्यानि॑ सृजे॒येति॑⁠। स ए॒तं पञ्च॑होतारमपश्यत्⁠। तं मन॑साऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ऽजुहोत्⁠। ततो॒ वै स चा॑तुर्मा॒स्यान्य॑सृजत⁠। तान्य॑स्माथ्सृ॒ष्टान्यपा᳚क्रामन्न्⁠। तानि॒ ग्रहे॑णागृह्णात्⁠। तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम्⁠। चा॒तु॒र्मा॒स्यान्या॒लभ॑मानः⁠ ॥ [९] (१०) पञ्च॑होतारं॒ मन॑साऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ जुहुयात्⁠। चा॒तु॒र्मा॒स्यान्ये॒व सृ॒ष्ट्वाऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते⁠। ग्रहो॑ भवति⁠। चा॒तु॒र्मा॒स्याना॑ꣳ सृ॒ष्टानां॒ धृत्यै᳚⁠॥ सो॑ऽकामयत पशुब॒न्धꣳ सृ॑जे॒येति॑⁠। स ए॒तꣳ षड्ढो॑तारमपश्यत्⁠। तं मन॑साऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ऽजुहोत्⁠। ततो॒ वै स प॑शुब॒न्धम॑सृजत⁠। सो᳚ऽस्माथ् सृ॒ष्टोऽपा᳚क्रामत्⁠। तं ग्रहे॑णागृह्णात्⁠ ॥ [१०] (१०) तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम्⁠। प॒शु॒ब॒न्धेन॑ य॒ख्‍ष्यमा॑णः⁠। षड्ढो॑तारं॒ मन॑साऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ जुहुयात्⁠। प॒शु॒ब॒न्धमे॒व सृ॒ष्ट्वाऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते⁠। ग्रहो॑ भवति⁠। प॒शु॒ब॒न्धस्य॑ सृ॒ष्टस्य॒ धृत्यै᳚⁠॥ सो॑ऽकामयत सौ॒म्यम॑द्ध्व॒रꣳ सृ॑जे॒येति॑⁠। स ए॒तꣳ स॒प्तहो॑तारमपश्यत्⁠। तं मन॑साऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ऽजुहोत्⁠। ततो॒ वै स सौ॒म्यम॑द्ध्व॒रम॑सृजत⁠ ॥ [११] (१०) सो᳚ऽस्माथ् सृ॒ष्टोऽपा᳚क्रामत्⁠। तं ग्रहे॑णागृह्णात्⁠। तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम्⁠। दी॒ख्‍षि॒ष्यमा॑णः⁠। स॒प्तहो॑तारं॒ मन॑साऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ जुहुयात्⁠। सौ॒म्यमे॒वाद्ध्व॒रꣳ सृ॒ष्ट्वाऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते⁠। ग्रहो॑ भवति⁠। सौ॒म्यस्या᳚द्ध्व॒रस्य॑ सृ॒ष्टस्य॒ धृत्यै᳚⁠॥ दे॒वेभ्यो॒ वै य॒ज्ञो न प्राभ॑वत्⁠। तमे॑ताव॒च्छः सम॑भरन्न्⁠ ॥ [१२] (१०) यथ् स॑भां॒राः⁠। ततो॒ वै तेभ्यो॑ य॒ज्ञः प्राभ॑वत्⁠। यथ् स॑भां॒रा भव॑न्ति⁠। य॒ज्ञस्य॒ प्रभू᳚त्यै⁠॥ आ॒ति॒त्थ्यमा॒साद्य॒ व्याच॑ष्टे⁠। य॒ज्ञ॒मु॒खव्ँवा आ॑ति॒थ्यम्⁠। मु॒ख॒त ए॒व य॒ज्ञꣳ स॒भृंत्य॒ प्र त॑नुते⁠॥ अय॑ज्ञो॒ वा ए॒षः⁠। यो॑ऽप॒त्नीकः॑⁠। न प्र॒जाः प्र जा॑येरन्न्⁠। पत्नी॒र्व्याच॑ष्टे⁠। य॒ज्ञमे॒वाकः॑⁠। प्र॒जानां᳚ प्र॒जन॑नाय⁠॥ उ॒प॒सथ्सु॒ व्याच॑ष्टे⁠। ए॒तद्वै पत्नी॑नामा॒यत॑नम्⁠। स्व ए॒वैना॑ आ॒यत॒नेऽव॑ कल्पयति⁠ ॥ [१३] (१६) (त॒नु॒त॒ आ॒लभ॑मानो ऽगृह्णा दसृज ताभर ञ्जायेर॒न्थ् षट्च॑) ॥२॥
चतुर्होतृपञ्चहोतृमन्त्रग्रहभागयोः पुरुषार्थ प्रयोगः
प्र॒जाप॑तिरकामयत॒ प्र जा॑ये॒येति॑⁠। स तपो॑ऽतप्यत⁠। स त्रि॒वृत॒ꣴ॒ स्तोम॑मसृजत⁠। तं प॑ञ्चद॒शस्तोमो॑ मद्ध्य॒त उद॑तृणत्⁠। तौ पू᳚र्वप॒ख्‍षश्चा॑परप॒ख्‍षश्चा॑भवताम्⁠। पू॒र्व॒प॒ख्‍षं दे॒वा अन्वसृ॑ज्यन्त⁠। अ॒प॒र॒प॒ख्‍षमन्वसु॑राः⁠। ततो॑ दे॒वा अभ॑वन्न्⁠। पराऽसु॑राः⁠। यं का॒मये॑त॒ वसी॑यान्थ् स्या॒दिति॑⁠ ॥ [१४] (१०) तं पू᳚र्वप॒ख्‍षे या॑जयेत्⁠। वसी॑याने॒व भ॑वति⁠। यं का॒मये॑त॒ पापी॑यान्थ्स्या॒दिति॑⁠। तम॑परप॒ख्‍षे या॑जयेत्⁠। पापी॑याने॒व भ॑वति⁠। तस्मा᳚त् पूर्वप॒ख्‍षो॑ऽपरप॒ख्‍षात्क॑रु॒ण्य॑तरः⁠॥ प्र॒जाप॑ति॒र्वै दश॑होता⁠। चतु॑र्‌होता॒ पञ्च॑होता⁠। षड्ढो॑ता स॒प्तहो॑ता⁠। ऋ॒तवः॑ सव्ँवथ्स॒रः⁠ ॥ [१५] (१०) प्र॒जाः प॒शव॑ इ॒मे लो॒काः⁠। य ए॒वं प्र॒जाप॑तिं ब॒होर्भूया॑ꣳस॒व्ँवेद॑⁠। ब॒होरे॒व भूया᳚न् भवति⁠॥ प्र॒जाप॑तिर्देवासु॒रान॑सृजत⁠। स इन्द्र॒मपि॒ नासृ॑जत⁠। तं दे॒वा अ॑ब्रुवन्न्⁠। इन्द्रं॑ नो जन॒येति॑⁠। सो᳚ऽब्रवीत्⁠। यथा॒ऽहय्ँयु॒ष्माꣴ स्तप॒साऽसृ॑ख्‍षि⁠। ए॒वमिन्द्रं॑ जनयद्ध्व॒मिति॑⁠ ॥ [१६] (१०) ते तपो॑ऽतप्यन्त⁠। त आ॒त्मन्निन्द्र॑मपश्यन्न्⁠। तम॑ब्रुवन्न्⁠। जाय॒स्वेति॑⁠। सो᳚ऽब्रवीत्⁠। किं भा॑ग॒धेय॑म॒भिज॑निष्य॒ इति॑⁠। ऋ॒तून्थ् स॑व्ँवथ्स॒रम्⁠। प्र॒जाः प॒शून्⁠। इ॒माल्ँलो॒कानित्य॑ब्रुवन्न्⁠। तव्ँवै माऽऽहु॑त्या॒ प्रज॑नय॒तेत्य॑ब्रवीत्⁠ ॥ [१७] (१०) तं चतु॑र्‌होत्रा॒ प्राज॑नयन्न्⁠॥ यः का॒मये॑त वी॒रो म॒ आ जा॑ये॒तेति॑⁠। स चतु॑र्‌होतारं जुहुयात्⁠। प्र॒जाप॑ति॒र्वै चतु॑र्‌होता⁠। प्र॒जाप॑तिरे॒व भू॒त्वा प्रजा॑यते⁠। ज॒जन॒दिन्द्र॑मिन्द्रि॒याय॒ स्वाहेति॒ ग्रहे॑ण जुहोति⁠। आऽस्य॑ वी॒रो जा॑यते⁠। वी॒रꣳ हि दे॒वा ए॒तयाऽऽहु॑त्या॒ प्राज॑नयन्न्⁠॥ आ॒दि॒त्याश्चाङ्गि॑रसश्च सुव॒र्गे लो॒के᳚ऽस्पद्‌र्धन्त⁠। व॒यं पूर्वे॑ सुव॒र्गल्ँलो॒कमि॑याम व॒यं पूर्व॒ इति॑⁠ ॥ [१८] (१०) त आ॑दि॒त्या ए॒तं पञ्च॑होतारमपश्यन्न्⁠। तं पु॒रा प्रा॑तरनुवा॒कादाग्नी᳚द्ध्रेऽजुहवुः⁠। ततो॒ वै ते पूर्वे॑ सुव॒र्गल्ँलो॒कमा॑यन्न्⁠। यः सु॑व॒र्गका॑मः॒ स्यात्⁠। स पञ्च॑होतारं पु॒रा प्रा॑तरनुवा॒कादाग्नी᳚द्ध्रे जुहुयात्⁠। स॒व्ँव॒थ्स॒रो वै पञ्च॑होता⁠। स॒व्ँव॒थ्स॒रः सु॑व॒र्गो लो॒कः⁠। स॒व्ँव॒थ्स॒र ए॒वर्तुषु॑ प्रति॒ष्ठाय॑⁠। सु॒व॒र्गल्ँलो॒कमे॑ति⁠॥ ते᳚ब्रुव॒न्नङ्गि॑रस आदि॒त्यान्⁠ ॥ [१९] (१०) क्व॑ स्थ⁠। क्व॑ वः स॒द्भ्यो ह॒व्यव्ँव॑ख्‍ष्याम॒ इति॑⁠। छन्दः॒ स्वित्य॑ब्रुवन्न्⁠। गा॒य॒त्रि॒यां त्रि॒ष्टुभि॒जग॑त्या॒मिति॑⁠। तस्मा॒च्छन्दः॑ सु स॒द्भ्य आ॑दि॒त्येभ्यः॑⁠। आ॒ङ्गी॒र॒सीः प्र॒जा ह॒व्यव्ँव॑हन्ति⁠। वह॑न्त्यस्मै प्र॒जा ब॒लिम्⁠। ऐन॒मप्र॑तिख्यातं गच्छति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠॥ द्वाद॑श॒ मासाः॒ पञ्च॒र्तवः॑⁠। त्रय॑ इ॒मे लो॒काः⁠। अ॒सावा॑दि॒त्य ए॑कवि॒ꣳ॒शः⁠। ए॒तस्मि॒न् वा ए॒ष श्रि॒तः⁠। ए॒तस्मि॒न्प्रति॑ष्ठितः⁠। य ए॒वमे॒तꣴ श्रि॒तं प्रति॑ष्ठित॒व्ँवेद॑⁠। प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति⁠ ॥ [२०] (१६) (स्या॒दिति॑ सव्ँवथ्स॒रो ज॑नयद्ध्व॒मिती त्य॑ब्रवी॒त् पूर्व॒ इत्या॑ दि॒त्यान् ऋ॒तवः॒ षट्च॑) ॥३॥
जगथ् सृष्टिकथनमुखेन होतृमन्त्रप्रशंसा
प्र॒जाप॑तिरकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑⁠। स ए॒तं दश॑होतारमपश्यत्⁠। तेन॑ दश॒धाऽऽत्मान॑व्ँवि॒धाय॑⁠। दश॑होत्राऽतप्यत⁠। तस्य॒ चित्तिः॒ स्रुगासी᳚त्⁠। चि॒त्तमाज्य᳚म्⁠। तस्यै॒ता॑वत्ये॒व वागासी᳚त्⁠। ए॒तावा॑न्‌यज्ञक्र॒तुः⁠॥ स चतु॑र्‌होतारमसृजत⁠। सो॑ऽनन्दत्⁠ ॥ [२१] (१०) असृ॑ख्‍षि॒ वा इ॒ममिति॑⁠। तस्य॒ सोमो॑ ह॒विरासी᳚त्⁠। स चतु॑र्‌होत्राऽतप्यत⁠। सो॑ऽताम्यत्⁠। स भूरिति॒ व्याह॑रत्⁠। स भूमि॑मसृजत⁠। अ॒ग्नि॒हो॒त्रं द॑र्‌शपूर्णमा॒सौ यजू॑ꣳषि⁠। स द्वि॒तीय॑मतप्यत⁠। सो॑ऽताम्यत्⁠। स भुव॒ इति॒ व्याह॑रत्⁠ ॥ [२२] (१०) सो᳚ऽन्तरि॑ख्‍षमसृजत⁠। चा॒तु॒र्मा॒स्यानि॒ सामा॑नि⁠। स तृ॒तीय॑मतप्यत⁠। सो॑ऽताम्यत्⁠। स सुव॒रिति॒ व्याह॑रत्⁠। स दिव॑मसृजत⁠। अ॒ग्नि॒ष्टो॒ममु॒क्थ्य॑मतिरा॒त्रमृचः॑⁠। ए॒ता वै व्याहृ॑तय इ॒मे लो॒काः⁠। इ॒मान् खलु॒ वै लो॒काननु॑ प्र॒जाः प॒शव॒श्छन्दा॑ꣳसि॒ प्राजा॑यन्त⁠। य ए॒वमे॒ताः प्र॒जाप॑तेः प्रथ॒मा व्याहृ॑तीः॒ प्रजा॑ता॒ वेद॑⁠ ॥ [२३] (१०) प्र प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्मिथु॒नैर्जा॑यते⁠॥ स पञ्च॑होतारमसृजत⁠। स ह॒विर्नावि॑न्दत⁠। तस्मै॒ सोम॑स्त॒नुवं॒ प्राय॑च्छत्⁠। ए॒तत् ते॑ ह॒विरिति॑⁠। स पञ्च॑होत्राऽतप्यत⁠। सो॑ऽताम्यत्⁠। स प्र॒त्यङ्ङ॑बाधत⁠। सोऽसु॑रानसृजत⁠। तद॒स्या प्रि॑यमासीत्⁠ ॥ [२४] (१०) तद्दु॒र्वर्ण॒ꣳ॒ हिर॑ण्यमभवत्⁠। तद्दु॒र्वर्ण॑स्य॒ हिर॑ण्यस्य॒ जन्म॑⁠। स द्वि॒तीय॑मतप्यत⁠। सो॑ऽताम्यत्⁠। स प्राङ॑बाधत⁠। स दे॒वान॑सृजत⁠। तद॑स्य प्रि॒यम॑सीत्⁠। तथ् सु॒वर्ण॒ꣳ॒ हिर॑ण्यमभवत्⁠। तथ् सु॒वर्ण॑स्य॒ हिर॑ण्यस्य॒ जन्म॑⁠। य ए॒वꣳ सु॒वर्ण॑स्य॒ हिर॑ण्यस्य॒ जन्म॒ वेद॑⁠ ॥ [२५] (१०) सु॒वर्ण॑ आ॒त्मना॑ भवति⁠। दु॒र्वर्णो᳚ऽस्य॒ भ्रातृ॑व्यः⁠। तस्मा᳚थ् सु॒वर्ण॒ꣳ॒ हिर॑ण्यं भा॒र्य᳚म्⁠। सु॒वर्ण॑ ए॒व भ॑वति⁠। ऐनं॑ प्रि॒यं ग॑च्छति॒ नाप्रि॑यम्⁠॥ स स॒प्तहो॑तारमसृजत⁠। स स॒प्तहो᳚त्रै॒व सु॑व॒र्गल्ँलो॒कमै᳚त्⁠॥ त्रि॒ण॒वेन॒ स्तोमे॑नै॒भ्यो लो॒केभ्योऽसु॑रा॒न् प्राणु॑दत⁠। त्र॒य॒स्त्रि॒ꣳ॒शेन॒ प्रत्य॑तिष्ठत्⁠। ए॒क॒वि॒ꣳ॒शेन॒ रुच॑मधत्त⁠ ॥ [२६] (१०) स॒प्त॒द॒शेन॒ प्राजा॑यत⁠। य ए॒वव्ँवि॒द्वान्थ् सोमे॑न॒ यज॑ते⁠। स॒प्तहो᳚त्रै॒व सु॑व॒र्गल्ँलो॒कमे॑ति⁠। त्रि॒ण॒वेन॒ स्तोमे॑नै॒भ्यो लो॒केभ्यो॒ भ्रातृ॑व्या॒न्प्रणु॑दते⁠। त्र॒य॒स्त्रि॒ꣳ॒शेन॒ प्रति॑ तिष्ठति⁠। ए॒क॒वि॒ꣳ॒शेन॒ रुचं॑ धत्ते⁠। स॒प्त॒द॒शेन॒ प्रजा॑यते⁠। तस्मा᳚थ्सप्तद॒शः स्तोमो॒ न नि॒र्॒‌हृत्यः॑⁠। प्र॒जाप॑ति॒ र्वै स॑प्तद॒शः⁠। प्र॒जाप॑तिमे॒व म॑द्ध्य॒तो ध॑त्ते॒ प्रजा᳚त्यै⁠ ॥ [२७] (१०) (अ॒न॒न्द॒द् भुव॒ इति॒ व्याह॑र॒द् वेदा॑ सी॒द् वेदा॑ धत्त॒ प्रजा᳚त्यै) ॥४॥
दख्‍षिणाप्रतिग्रहमन्त्रव्याख्यानम्
दे॒वा वै वरु॑णमयाजयन्न्⁠। स यस्यै॑ यस्यै दे॒वता॑यै॒ दख्‍षि॑णा॒मन॑यत्⁠। ताम॑व्लीनात्⁠। ते᳚ऽब्रुवन्न्⁠। व्या॒वृत्य॒ प्रति॑ गृह्णाम⁠। तथा॑ नो॒ दख्‍षि॑णा॒ न व्ले᳚ष्य॒तीति॑⁠। ते व्या॒वृत्य॒ प्रत्य॑गृह्णन्न्⁠। ततो॒ वै तां दख्‍षि॑णा॒ नाव्ली॑नात्⁠। य ए॒वव्ँवि॒द्वान् व्या॒वृत्य॒ दख्‍षि॑णां प्रतिगृ॒ह्णाति॑⁠। नैनं॒ दख्‍षि॑णा व्लीनाति⁠ ॥ [२८] (१०) राजा᳚ त्वा॒ वरु॑णो नयतु देवि दख्‍षिणे॒ऽग्नये॒ हिर॑ण्य॒मित्या॑ह⁠। आ॒ग्ने॒यव्ँवै हिर॑ण्यम्⁠। स्वयै॒वैन॑द्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति⁠। सोमा॑य॒ वास॒ इत्या॑ह⁠। सौ॒म्यव्ँवै वासः॑⁠। स्वयै॒वैन॑द्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति⁠। रु॒द्राय॒ गामित्या॑ह⁠। रौ॒द्री वै गौः⁠। स्वयै॒वैनां᳚ दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति⁠। वरु॑णा॒याश्व॒मित्या॑ह⁠ ॥ [२९] (१०) वा॒रु॒णो वा अश्वः॑⁠। स्वयै॒वैनं॑ दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति⁠। प्रा॒जाप॑तये॒ पुरु॑ष॒मित्या॑ह⁠। प्रा॒जा॒प॒त्यो वै पुरु॑षः⁠। स्वयै॒वैनं॑ दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति⁠। मन॑वे॒ तल्प॒मित्या॑ह⁠। मा॒न॒वो वै तल्पः॑⁠। स्वयै॒वैनं॑ दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति⁠। उ॒त्ता॒नाया᳚ङ्गीर॒सायान॒ इत्या॑ह⁠। इ॒यव्ँवा उ॑त्ता॒न आ᳚ङ्गीर॒सः⁠ ॥ [३०] (१०) अ॒नयै॒वैन॒त्प्रति॑ गृह्णाति⁠॥ वै॒श्वा॒न॒र्यार्चा रथं॒ प्रति॑ गृह्णाति⁠। वै॒श्वा॒न॒रो वै दे॒वत॑या॒ रथः॑⁠। स्वयै॒वैनं॑ दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति⁠॥ तेना॑मृत॒त्वम॑श्या॒मित्या॑ह⁠। अ॒मृत॑मे॒वात्मन्ध॑त्ते⁠॥ वयो॑ दा॒त्र इत्या॑ह⁠। वय॑ ए॒वैनं॑ कृ॒त्वा⁠। सु॒व॒र्गल्ँलो॒कं ग॑मयति⁠॥ मयो॒ मह्य॑मस्तु प्रतिग्रही॒त्र इत्या॑ह⁠ ॥ [३१] (१०) यद्वै शि॒वम्⁠। तन्मयः॑⁠। आ॒त्मन॑ ए॒वैषा परी᳚त्तिः⁠॥ क इ॒दं कस्मा॑ अदा॒दित्या॑ह⁠। प्र॒जाप॑ति॒र्वै कः⁠। स प्र॒जाप॑तये ददाति⁠॥ कामः॒ कामा॒येत्या॑ह⁠। कामे॑न॒ हि ददा॑ति⁠। कामे॑न प्रतिगृ॒ह्णाति॑⁠॥ कामो॑ दा॒ता कामः॑ प्रति ग्रही॒तेत्या॑ह⁠ ॥ [३२] (१०) कामो॒ हि दा॒ता⁠। कामः॑ प्रति ग्रही॒ता⁠॥ काम॑ꣳ समु॒द्रमावि॒शेत्या॑ह⁠। स॒मु॒द्र इ॑व॒ हि कामः॑⁠। नेव॒ हि काम॒स्यान्तोऽस्ति॑⁠। न स॑मु॒द्रस्य॑⁠॥ कामे॑न त्वा॒ प्रति॑ गृह्णा॒मीत्या॑ह⁠। येन॒ कामे॑न प्रति गृ॒ह्णाति॑⁠। स ए॒वैन॑म॒मुष्मि॑ल्ँलो॒के काम॒ आग॑च्छति⁠॥ कामै॒तत्त॑ ए॒षा ते॑ काम॒ दख्‍षि॒णेत्या॑ह⁠। काम॑ ए॒व तद्यज॑मानो॒ऽमुष्मि॑ल्ँलो॒के दख्‍षि॑णामिच्छति⁠। न प्र॑तिग्रही॒तरि॑⁠॥ य ए॒वव्ँवि॒द्वान्दख्‍षि॑णां प्रतिगृ॒ह्णाति॑⁠। अ॒नृ॒णामे॒वैनां॒ प्रति॑ गृह्णाति⁠ ॥ [३३] (१४) (व्ली॒ना॒त्य श्व॒मित्या॑हा ङ्गिर॒सः प्र॑तिग्रही॒त्र इत्या॑ह प्रतिग्रही॒तेत्या॑ह॒ दख्‍षि॒णेत्या॑ह च॒त्वारि॑ च) ॥५॥
द्वादशाहदशमेऽहनि होतृमन्त्राः
अन्तो॒ वा ए॒ष य॒ज्ञस्य॑⁠। यद्द॑श॒ममहः॑⁠। द॒श॒मेऽह᳚न्‌थ्सर्परा॒ज्ञिया॑ ऋ॒ग्भिः स्तु॑वन्ति⁠। य॒ज्ञस्यै॒वान्तं॑ ग॒त्वा⁠। अ॒न्नाद्य॒मव॑रुन्धते⁠॥ ति॒सृभिः॑ स्तुवन्ति⁠। त्रय॑ इ॒मे लो॒काः⁠। ए॒भ्य ए॒व लो॒केभ्यो॒ऽन्नाद्य॒मव॑रुन्धते⁠। पृश्ञि॑वतीर्भवन्ति⁠। अन्न॒व्ँवै पृश्ञि॑⁠ ॥ [३४] (१०) अन्न॑मे॒वाव॑रुन्धते⁠॥ मन॑सा॒ प्रस्तौ॑ति⁠। मन॒सोद्गा॑यति⁠। मन॑सा॒ प्रति॑ हरति⁠। मन॑ इव॒ हि प्र॒जाप॑तिः⁠। प्र॒जाप॑ते॒राप्त्यै᳚⁠॥ दे॒वा वै स॒र्पाः⁠। तेषा॑मि॒यꣳ राज्ञी᳚⁠। यथ्स॑र्परा॒ज्ञिया॑ ऋ॒ग्भिः स्तु॒वन्ति॑⁠। अ॒स्यामे॒व प्रति॑ तिष्ठन्ति⁠ ॥ [३५] (१०) चतु॑र्‌होतॄ॒न्॒‌होता॒ व्याच॑ष्टे⁠। स्तु॒तमनु॑शꣳसति॒ शान्त्यै᳚⁠॥ अन्तो॒ वा ए॒ष य॒ज्ञस्य॑⁠। यद्द॑श॒ममहः॑⁠। ए॒तत् खलु॒ वै दे॒वानां᳚ पर॒मं गुह्यं॒ ब्रह्म॑⁠। यच्चतु॑र्‌होतारः⁠। द॒श॒मेऽह॒ꣴ॒श्चतु॑र्‌होतॄ॒न् व्याच॑ष्टे⁠। य॒ज्ञस्यै॒वान्तं॑ ग॒त्वा⁠। प॒र॒मं दे॒वानां॒ गुह्यं॒ ब्रह्माव॑रुन्धे⁠। तदे॒व प्र॑का॒शं ग॑मयति⁠ ॥ [३६] (१०) तदे॑नं प्रका॒शं ग॒तम्⁠। प्र॒का॒शं प्र॒जानां᳚ गमयति⁠॥ वाच॑य्ँयच्छति⁠। य॒ज्ञस्य॒ धृत्यै᳚⁠॥ य॒ज॒मा॒न॒दे॒व॒त्य॑व्ँवा अहः॑⁠। भ्रा॒तृ॒व्य॒दे॒व॒त्या॑ रात्रिः॑⁠। अह्ना॒ रात्रिं॑ ध्यायेत्⁠। भ्रातृ॑व्यस्यै॒व तल्लो॒कव्ँवृ॑ङ्क्ते⁠। यद्दिवा॒ वाच॑व्ँविसृ॒जेत्⁠। अह॒र्भ्रातृ॑व्या॒योच्छि॑ꣳषेत्⁠। यन्नक्त॑व्ँविसृ॒जेत्⁠। रात्रिं॒ भ्रातृ॑व्या॒योच्छि॑ꣳषेत्⁠। अ॒धि॒वृ॒ख्‍ष॒सू॒र्ये वाच॒व्ँविसृ॑जति⁠। ए॒ताव॑न्तमे॒वास्मै॑ लो॒कमुच्छि॑ꣳषति⁠। याव॑दादि॒त्यो᳚ऽस्त॒मेति॑⁠ ॥ [३७] (१५) (पृश्ञि॑ तिष्ठन्ति गमयति शिꣳषे॒त् पञ्च॑ च) ॥६॥
सप्तहोतृमन्त्रसाध्ययज्ञप्रशंसा
प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत⁠। ताः सृ॒ष्टाः सम॑श्लिष्यन्न्⁠। ता रू॒पेणानु॒ प्रावि॑शत्⁠। तस्मा॑दाहुः⁠। रू॒पव्ँवै प्र॒जाप॑ति॒रिति॑⁠। ता नाम्नाऽनु॒ प्रावि॑शत्⁠। तस्मा॑दाहुः⁠। नाम॒ वै प्र॒जाप॑ति॒रिति॑⁠। तस्मा॒दप्या॑ऽमि॒त्रौ स॒गंत्य॑⁠। नाम्ना॒ चेद्ध्वये॑ते⁠ ॥ [३८] (१०) मि॒त्रमे॒व भ॑वतः⁠॥ प्र॒जाप॑तिर् देवासु॒रान॑सृजत⁠। स इन्द्र॒मपि॒ नासृ॑जत⁠। तं दे॒वा अ॑ब्रुवन्न्⁠। इन्द्रं॑ नो जन॒येति॑⁠। स आ॒त्मन्निन्द्र॑मपश्यत्⁠। तम॑सृजत⁠। तं त्रि॒ष्टुग्वी॒र्यं॑ भू॒त्वाऽनु॒ प्रावि॑शत्⁠। तस्य॒ वज्रः॑ पञ्चद॒शो हस्त॒ आप॑द्यत⁠। तेनो॒दय्यासु॑रान॒भ्य॑ भवत्⁠ ॥ [३९] (१०) य ए॒वव्ँवेद॑⁠। अ॒भि भ्रातृ॑व्यान् भवति⁠॥ ते दे॒वा असु॑रैर्वि॒जित्य॑⁠। सु॒व॒र्गल्ँलो॒कमा॑यन्न्⁠। ते॑ऽमुष्मि॑ल्ँलो॒के व्य॑ख्‍षुद्ध्यन्न्⁠। ते᳚ऽब्रुवन्न्⁠। अ॒मुतः॑ प्रदान॒व्ँवा उप॑जिजीवि॒मेति॑⁠। ते स॒प्तहो॑तारय्ँय॒ज्ञव्ँवि॒धाया॒यास्य᳚म्⁠। आ॒ङ्गी॒र॒सं प्राहि॑ण्वन्न्⁠। ए॒तेना॒मुत्र॑ कल्प॒येति॑⁠ ॥ [४०] (१०) तस्य॒ वा इ॒यं क्लृप्तिः॑⁠। यदि॒दं किं च॑⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠। कल्प॑तेऽस्मै⁠। स वा अ॒यं म॑नु॒ष्ये॑षु य॒ज्ञः स॒प्तहो॑ता⁠। अ॒मुत्र॑ स॒द्भ्यो दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यव्ँव॑हति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠। उपै॑नय्ँय॒ज्ञो न॑मति⁠॥ सो॑ऽमन्यत⁠। अ॒भि वा इ॒मे᳚ऽस्माल्लो॒काद॒मुल्ँलो॒कं क॑मिष्यन्त॒ इति॑⁠। स वाच॑स्पते॒ हृदिति॒ व्याह॑रत्⁠। तस्मा᳚त् पु॒त्रो हृद॑यम्⁠। तस्मा॑द॒स्माल्लो॒काद॒मुल्ँलो॒कं नाभिका॑मयन्ते⁠। पु॒त्रो हि हृद॑यम्⁠ ॥ [४१] (१४) (ह्वये॑त अभवत् कल्प॒ये तीति॑ च॒त्वारि॑ च) ॥७॥
होतृमन्त्राणां सोमयागाङ्गत्वम्
दे॒वा वै चतु॑र्‌होतृभिर्य॒ज्ञम॑तन्वत⁠। ते वि पा॒प्मना॒ भ्रातृ॑व्ये॒णाज॑यन्त⁠। अ॒भि सु॑व॒र्गल्ँलो॒कम॑जयन्न्⁠। य ए॒वव्ँवि॒द्वाꣴश्चतु॑र्‌होतृभिर्य॒ज्ञं त॑नु॒ते⁠। वि पा॒प्मना॒ भ्रातृ॑व्येण जयते⁠। अ॒भि सु॑व॒र्गल्ँलो॒कं ज॑यति⁠॥ षड्ढो᳚त्रा प्राय॒णीय॒मासा॑दयति⁠। अ॒मुष्मै॒ वै लो॒काय॒ षड्ढो॑ता⁠। घ्नन्ति॒ खलु॒ वा ए॒तथ् सोम᳚म्⁠। यद॑भिषु॒ण्वन्ति॑⁠ ॥ [४२] (१०) ऋ॒जु॒धैवैन॑म॒मुल्ँलो॒कं ग॑मयति⁠। चतु॑र्‌होत्राऽऽति॒त्थ्यम्⁠। यशो॒ वै चतु॑र्‌होता⁠। यश॑ ए॒वात्मन्ध॑त्ते⁠। पञ्च॑होत्रा प॒शुमुप॑ सादयति⁠। सु॒व॒र्ग्यो॑ वै पञ्च॑होता⁠। यज॑मानः प॒शुः⁠। यज॑मानमे॒व सु॑व॒र्गल्ँलो॒कं ग॑मयति⁠। ग्रहा᳚न्गृही॒त्वा स॒प्तहो॑तारं जुहोति⁠। इ॒न्द्रि॒यव्ँवै स॒प्तहो॑ता⁠ ॥ [४३] (१०) इ॒न्द्रि॒यमे॒वात्मन्ध॑त्ते⁠॥ यो वै चतु॑र्‌होतॄननुसव॒नं त॒र्पय॑ति⁠। तृप्य॑ति प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑⁠। उपै॑नꣳ सोमपी॒थो न॑मति⁠। ब॒हि॒ष्पव॒मा॒ने दश॑होतार॒व्ँव्याच॑ख्‍षीत⁠। माद्ध्य॑न्दिने॒ पव॑माने॒ चतु॑र्‌होतारम्⁠। आर्भ॑वे॒ पव॑माने॒ पञ्च॑होतारम्⁠। पि॒तृ॒य॒ज्ञे षड्ढो॑तारम्⁠। य॒ज्ञा॒य॒ज्ञिय॑स्य स्तो॒त्रे स॒प्तहो॑तारम्⁠। अ॒नु॒स॒व॒नमे॒वैना॑ꣴ स्तर्पयति⁠ ॥ [४४] (१०) तृप्य॑ति प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑⁠। उपै॑नꣳ सोमपी॒थो न॑मति⁠॥ दे॒वा वै चतु॑र्‌होतृभिः स॒त्रमा॑सत⁠। ऋद्धि॑परिमित॒य्ँयश॑स्कामाः⁠। ते᳚ऽब्रुवन्न्⁠। यन्नः॑ प्रथ॒मय्ँयश॑ ऋ॒च्छात्⁠। सर्वे॑षां न॒स्तथ्स॒हास॒दिति॑⁠। सोम॒श्चतु॑र्‌होत्रा⁠। अ॒ग्निः पञ्च॑होत्रा⁠। धा॒ता षड्ढो᳚त्रा⁠ ॥ [४५] (१०) इन्द्रः॑ स॒प्तहो᳚त्रा⁠। प्र॒जाप॑ति॒र्दश॑होत्रा⁠। तेषा॒ꣳ॒ सोम॒ꣳ॒ राजा॑न॒य्ँयश॑ आर्च्छत्⁠॥ तन्न्य॑कामयत⁠। तेनापा᳚क्रामत्⁠। तेन॑ प्र॒लाय॑मचरत्⁠। तं दे॒वाः प्रै॒षैः प्रैष॑मैच्छन्न्⁠। तत्प्रै॒षाणां᳚ प्रैष॒त्वम्⁠। नि॒विद्भि॒र्न्य॑वेदयन्न्⁠। तन्नि॒विदां᳚ निवि॒त्त्वम्⁠ ॥ [४६] (१०) आ॒प्रीभि॑राप्नुवन्न्⁠। तदा॒प्रीणा॑माप्रि॒त्वम्⁠। तम॑घ्नन्न्⁠। तस्य॒ यशो॒ व्य॑गृह्णत⁠। ते ग्रहा॑ अभवन्न्⁠। तद्ग्रहा॑णां ग्रह॒त्वम्⁠। यस्यै॒वव्ँवि॒दुषो॒ ग्रहा॑ गृ॒ह्यन्ते᳚⁠। तस्य॒ त्वे॑व गृ॑ही॒ताः⁠॥ ते᳚ऽब्रुवन्न्⁠। यो वै नः॒ श्रेष्ठोऽभू᳚त्⁠ ॥ [४७] (१०) तम॑वधिष्म⁠। पुन॑रि॒मꣳ सु॑वामहा॒ इति॑⁠। तं छन्दो॑भिरसुवन्त⁠। तच्छन्द॑सां छन्द॒स्त्वम्⁠। साम्ना॒ समान॑यन्न्⁠। तथ् साम्नः॑ साम॒त्वम्⁠। उ॒क्थैरुद॑स्थापयन्न्⁠। तदु॒क्थाना॑मुक्थ॒त्वम्⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠। प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति⁠ ॥ [४८] (१०) सर्व॒मायु॑रेति⁠॥ सोमो॒ वै यशः॑⁠। य ए॒वव्ँवि॒द्वान्थ्सोम॑मा॒गच्छ॑ति⁠। यश॑ ए॒वैन॑मृच्छति⁠। तस्मा॑दाहुः⁠। यश्चै॒वव्ँवेद॒ यश्च॒ न⁠। तावु॒भौ सोम॒माग॑च्छतः⁠। सोमो॒ हि यशः॑⁠। तं त्वाऽव यश॑ ऋच्छ॒तीत्या॑हुः⁠। यः सोमे॒ सोमं॒ प्राहेति॑⁠। तस्मा॒थ्सोमे॒ सोमः॒ प्रोच्यः॑⁠। यश॑ ए॒वैन॑मृच्छति⁠ ॥ [४९] (१२) (अ॒भि॒षु॒ण्वन्ति॑ स॒प्तहो॑ता तर्पयति॒ षड्ढो᳚त्रा निवि॒त्त्व मभू᳚त् तिष्ठति॒ प्राहेति॒ द्वे च॑) ॥८॥
होतृमन्त्रोत्पत्तिकथनप्रसङ्गेन जगथ् सृष्टिः
इ॒दव्ँवा अग्रे॒ नैव किंच॒नासी᳚त्⁠। न द्यौरा॑सीत्⁠। न पृ॑थि॒वी⁠। नान्तरि॑ख्‍षम्⁠। तदस॑दे॒व सन्मनो॑ऽकुरुत॒ स्यामिति॑⁠। तद॑तप्यत⁠। तस्मा᳚त्तेपा॒नाद्धू॒मो॑ऽजायत⁠। तद्भूयो॑ऽतप्यत⁠। तस्मा᳚त्तेपा॒नाद॒ग्निर॑जायत⁠। तद्भूयो॑ऽतप्यत⁠ ॥ [५०] (१०) तस्मा᳚त्तेपा॒नाज्ज्योति॑रजायत⁠। तद्भूयो॑ऽतप्यत⁠। तस्मा᳚त्तेपा॒नाद॒र्चिर॑जायत⁠। तद्भूयो॑ऽतप्यत⁠। तस्मा᳚त्तेपा॒नान्मरी॑चयोऽजायन्त⁠। तद्भूयो॑ऽतप्यत⁠। तस्मा᳚त्तेपा॒नादु॑दा॒रा अ॑जायन्त⁠। तद्भूयो॑ऽतप्यत⁠। तद॒भ्रमि॑व॒ सम॑हन्यत⁠॥ तद्व॒स्तिम॑भिनत्⁠ ॥ [५१] (१०) स स॑मु॒द्रो॑ऽभवत्⁠। तस्मा᳚थ्समु॒द्रस्य॒ न पि॑बन्ति⁠। प्र॒जन॑नमिव॒ हि मन्य॑न्ते⁠। तस्मा᳚त् प॒शोर्जाय॑माना॒दापः॑ पु॒रस्ता᳚द्यन्ति⁠॥ तद्दश॑हो॒ताऽन्व॑सृज्यत⁠। प्र॒जाप॑ति॒र्वै दश॑ होता⁠॥ य ए॒वं तप॑सो वी॒र्य॑व्ँवि॒द्वाꣴस्तप्य॑ते⁠। भव॑त्ये॒व⁠॥ तद्वा इ॒दमापः॑ सलि॒लमा॑सीत्⁠। सो॑ऽरोदीत्प्र॒जाप॑तिः⁠ ॥ [५२] (१०) स कस्मा॑ अज्ञि⁠। यद्य॒स्या अप्र॑तिष्ठाया॒ इति॑⁠। यद॒फ्स्व॑वाप॑द्यत⁠। सा पृ॑थि॒व्य॑भवत्⁠। यद्व्यमृ॑ष्ट⁠। तद॒न्तरि॑ख्‍षमभवत्⁠। यदू॒द्‌र्ध्वमु॒दमृ॑ष्ट⁠। सा द्यौर॑भवत्⁠। यदरो॑दीत्⁠। तद॒नयो॑ रोद॒स्त्वम्⁠ ॥ [५३] (१०) य ए॒वव्ँवेद॑⁠। नास्य॑ गृ॒हे रु॑दन्ति⁠। ए॒तद्वा ए॒षाल्ँलो॒कानां॒ जन्म॑⁠। य ए॒वमे॒षाल्ँलो॒कानां॒ जन्म॒ वेद॑⁠। नैषु लो॒केष्वार्ति॒मार्च्छ॑ति⁠। स इ॒मां प्र॑ति॒ष्ठाम॑विन्दत⁠॥ स इ॒मां प्र॑ति॒ष्ठाव्ँवि॒त्त्वाऽका॑मयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑⁠। स तपो॑ऽतप्यत⁠। सो᳚ऽन्तर्वा॑नभवत्⁠। स ज॒घना॒दसु॑रानसृजत⁠ ॥ [५४] (१०) तेभ्यो॑ मृ॒न्मये॒ पात्रेऽन्न॑मदुहत्⁠। याऽस्य॒ सा त॒नूरासी᳚त्⁠। तामपा॑हत⁠। सा तमि॑स्राऽभवत्⁠॥ सो॑ऽकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑⁠। स तपो॑ऽतप्यत⁠। सो᳚ऽन्तर्वा॑नभवत्⁠। स प्र॒जन॑नादे॒व प्र॒जा अ॑सृजत⁠। तस्मा॑दि॒मा भूयि॑ष्ठाः⁠। प्र॒जन॑ना॒द्ध्ये॑ना॒ असृ॑जत⁠ ॥ [५५] (१०) ताभ्यो॑ दारु॒मये॒ पात्रे॒ पयो॑ऽदुहत⁠। याऽस्य॒ सा त॒नूरासी᳚त्⁠। तामपा॑हत⁠। सा जोथ्स्ना॑ऽभवत्⁠॥ सो॑ऽकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑⁠। सतपो॑ऽतप्यत⁠। सो᳚ऽन्तर्वा॑नभवत्⁠। स उ॑पप॒ख्‍षाभ्या॑मे॒वर्तून॑सृजत⁠। तेभ्यो॑ रज॒ते पात्रे॑ घृ॒तम॑दुहत्⁠। याऽस्य॒ सा त॒नूरासी᳚त्⁠ ॥ [५६] (१०) तामपा॑हत⁠। सो॑ऽहोरा॒त्रयोः᳚ स॒न्धिर॑भवत्⁠॥ सो॑ऽकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑⁠। स तपो॑ऽतप्यत⁠। सो᳚ऽन्तर्वा॑नभवत्⁠। स मुखा᳚द्दे॒वान॑सृजत⁠। तेभ्यो॒ हरि॑ते॒ पात्रे॒ सोम॑मदुहत्⁠। याऽस्य॒ सा त॒नूरासी᳚त्⁠। तामपा॑हत⁠। तदह॑रभवत्⁠ ॥ [५७] (१०) ए॒ते वै प्र॒जाप॑ते॒र्दोहाः᳚⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠। दु॒ह ए॒व प्र॒जाः⁠॥ दिवा॒ वै नो॑ऽभू॒दिति॑⁠। तद्दे॒वानां᳚ देव॒त्वम्⁠। य ए॒वं दे॒वानां᳚ देव॒त्वव्ँवेद॑⁠। दे॒ववा॑ने॒व भ॑वति⁠॥ ए॒तद्वा अ॑होरा॒त्राणां॒ जन्म॑⁠। य ए॒वम॑होरा॒त्राणां॒ जन्म॒ वेद॑⁠। नाहो॑रा॒त्रेष्वार्ति॒मार्च्छ॑ति⁠ ॥ [५८] (१०) अस॒तोऽधि॒ मनो॑ऽसृज्यत⁠। मनः॑ प्र॒जाप॑तिमसृजत⁠। प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत⁠। तद्वा इ॒दं मन॑स्ये॒व प॑र॒मं प्रति॑ष्ठितम्⁠। यदि॒दं किंच॑⁠। तदे॒तच्छ्वो॑वस्य॒ संनाम॒ ब्रह्म॑⁠॥ व्यु॒च्छन्ती᳚ व्युच्छन्त्यस्मै॒ वस्य॑सी वस्यसी॒ व्यु॑च्छति⁠। प्रजा॑यते प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑⁠। प्र प॑रमे॒ष्ठिनो॒ मात्रा॑माप्नोति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠ ॥ [५९] (१०) (इ॒दं धू॒मो᳚ऽग्निर् ज्योति॑ र॒र्चिर् मरी॑चय उदा॒रा स्तद॒भ्रꣳ / स ज॒घना॒थ् सा तमि॑स्रा॒ स प्र॒जन॑ना॒थ् सा जोथ्स्ना॒ स उ॑पप॒ख्‍षाभ्या॒ꣳ॒ सो॑ऽहोरा॒त्रयोः᳚ स॒न्धिः समुखा॒त् तदह॑र् दे॒ववा᳚न् / मृ॒न्मये॑ दारु॒मये॑ रज॒ते हरि॑ते॒ तेभ्य॒स्ताभ्यो॒ द्वे तेभ्योऽन्नं॒ पयो॑ घृ॒तꣳ सोम᳚म्) ॥९॥
देवसृष्टिमध्येऽवस्थितस्येन्द्रस्य देवताधिपतित्वम्
प्र॒जाप॑ति॒रिन्द्र॑मसृजतानुजाव॒रं दे॒वाना᳚म्⁠। तं प्राहि॑णोत्⁠। परे॑हि⁠। ए॒तेषां᳚ दे॒वाना॒मधि॑पतिरे॒धीति॑⁠। तं दे॒वा अ॑ब्रुवन्न्⁠। कस्त्वमसि॑⁠। व॒यव्ँवै त्वच्छ्रेया॑ꣳसः स्म॒ इति॑⁠। सो᳚ऽब्रवीत्⁠। कस्त्वमसि॑ व॒यव्ँवै त्वच्छ्रेया॑ꣳसः स्म॒ इति॑ मा दे॒वा अ॑वोच॒न्निति॑⁠॥ अथ॒ वा इ॒दं तर्‌हि॑ प्र॒जाप॑तौ॒ हर॑ आसीत्⁠ ॥ [६०] (१०) यद॒स्मिन्ना॑दि॒त्ये⁠। तदे॑नमब्रवीत्⁠। ए॒तन्मे॒ प्रय॑च्छ⁠। अथा॒हमे॒तेषां᳚ दे॒वाना॒मधि॑पतिर्भविष्या॒मीति॑⁠। को॑हꣴस्या॒मित्य॑ब्रवीत्⁠। ए॒तत् प्र॒दायेति॑⁠। ए॒तथ्स्या॒ इत्य॑ब्रवीत्⁠। यदे॒तद्ब्रवी॒षीति॑⁠। को ह॒ वै नाम॑ प्र॒जाप॑तिः⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠ ॥ [६१] (१०) वि॒दुरे॑नं॒ नाम्ना᳚⁠। तद॑स्मै रु॒क्मं कृ॒त्वा प्रत्य॑मुञ्चत्⁠। ततो॒ वा इन्द्रो॑ दे॒वाना॒मधि॑पतिरभवत्⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠। अधि॑पतिरे॒व स॑मा॒नानां᳚ भवति⁠॥ सो॑ऽमन्यत⁠। किं कि॒व्ँवा अ॑कर॒मिति॑⁠। स च॒न्द्रं म॒ आह॒रेति॒ प्राल॑पत्⁠। तच्च॒न्द्रम॑सश्चन्द्रम॒स्त्वम्⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠ ॥ [६२] (१०) च॒न्द्रवा॑ने॒व भ॑वति⁠॥ तं दे॒वा अ॑ब्रुवन्न्⁠। सु॒वीर्यो॑ऽमर्या॒ यथा॑ गोपा॒यत॒ इति॑⁠। तथ् सूर्य॑स्य सूर्य॒त्वम्⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠। नैनं॑ दभ्नोति⁠॥ कश्च॒ नास्मि॒न्वा इ॒दमि॑न्द्रि॒यं प्रत्य॑स्था॒दिति॑⁠। तदिन्द्र॑स्येन्द्र॒त्वम्⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠। इ॒न्द्रि॒या॒व्ये॑व भ॑वति⁠ ॥ [६३] (१०) अ॒यव्ँवा इ॒दं प॑र॒मो॑ऽभू॒दिति॑⁠। तत्प॑रमे॒ष्ठिनः॑ परमेष्ठि॒त्वम्⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠। प॒र॒मामे॒व काष्ठां᳚ गच्छति⁠॥ तं दे॒वाः स॑म॒न्तं पर्य॑विशन्न्⁠। वस॑वः पु॒रस्ता᳚त्⁠। रु॒द्रा द॑ख्‍षिण॒तः⁠। आ॒दि॒त्याः प॒श्चात्⁠। विश्वे॑ दे॒वा उ॑त्तर॒तः⁠। अङ्गि॑रसः प्र॒त्यञ्च᳚म्⁠ ॥ [६४] (१०) सा॒द्ध्याः परा᳚ञ्चम्⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠। उपै॑नꣳ समा॒नाः सव्ँवि॑शन्ति⁠॥ स प्र॒जाप॑तिरे॒व भू॒त्वा प्र॒जा आव॑यत्⁠। ता अ॑स्मै॒ नाति॑ष्ठन्ता॒न्नाद्या॑य⁠। ता मुखं॑ पु॒रस्ता॒त्पश्य॑न्तीः⁠। द॒ख्‍षि॒ण॒तः पर्या॑यन्न्⁠। स द॑ख्‍षिण॒तः पर्य॑वर्तयत⁠। ता मुखं॑ पु॒रस्ता॒त्पश्य॑न्तीः⁠। मुखं॑ दख्‍षिण॒तः⁠ ॥ [६५] (१०) प॒श्चात्पर्या॑यन्न्⁠। स प॒श्चात्पर्य॑वर्तयत⁠। ता मुखं॑ पु॒रस्ता॒त्पश्य॑न्तीः⁠। मुखं॑ दख्‍षिण॒तः⁠। मुखं॑ प॒श्चात्⁠। उ॒त्त॒र॒तः पर्या॑यन्न्⁠। स उ॑त्तर॒तः पर्य॑वर्तयत⁠। ता मुखं॑ पु॒रस्ता॒त्पश्य॑न्तीः⁠। मुखं॑ दख्‍षिण॒तः⁠। मुखं॑ प॒श्चात्⁠ ॥ [६६] (१०) मुख॑मुत्तर॒तः⁠। ऊ॒द्‌र्ध्वा उदा॑यन्न्⁠। स उ॒परि॑ष्टा॒न्न्य॑वर्तयत⁠। ताः स॒र्वतो॑मुखो भू॒त्वाऽऽव॑यत्⁠। ततो॒ वै तस्मै᳚ प्र॒जा अति॑ष्ठन्ता॒न्नाद्या॑य⁠॥ य ए॒वव्ँवि॒द्वान् परि॑ च व॒र्तय॑ते॒ नि च॑⁠। प्र॒जाप॑तिरे॒व भु॒त्वा प्र॒जा अ॑त्ति⁠। तिष्ठ॑न्तेऽस्मै प्र॒जा अ॒न्नाद्या॑य⁠। अ॒न्ना॒द ए॒व भ॑वति⁠ ॥ [६७] (९) ॥१०॥
होतृमन्त्राणां पुरुषार्थप्रयोगः
प्र॒जाप॑तिरकामयत ब॒होर्भूया᳚न्थ्स्या॒मिति॑⁠। स ए॒तं दश॑होतारमपश्यत्⁠। तं प्रायु॑ङ्क्त⁠। तस्य॒ प्रयु॑क्ति ब॒होर्भूया॑नभवत्⁠। यः का॒मये॑त ब॒होर्भूया᳚न्थ्स्या॒मिति॑⁠। स दश॑होतारं॒ प्रयु॑ञ्जीत⁠। ब॒होरे॒व भूया᳚न्भवति⁠॥ सो॑ऽकामयत वी॒रो म॒ आजा॑ये॒तेति॑⁠। स दश॑होतु॒श्चतु॑र्‌होतारं॒ निर॑मिमीत⁠। तं प्रायु॑ङ्क्त⁠ ॥ [६८] (१०) तस्य॒ प्रयु॒क्तीन्द्रो॑ऽजायत⁠। यः का॒मये॑त वी॒रो म॒ आजा॑ये॒तेति॑⁠। स चतु॑र्‌होतारं॒ प्रयु॑ञ्जीत⁠। आऽस्य॑ वी॒रो जा॑यते⁠॥ सो॑ऽकामयत पशु॒मान्थ्स्या॒मिति॑⁠। स चतु॑र्‌होतुः॒ पञ्च॑होतारं॒ निर॑मिमीत⁠। तं प्रायु॑ङ्क्त⁠। तस्य॒ प्रयु॑क्ति पशु॒मान॑भवत्⁠। यः का॒मये॑त पशु॒मान्थ्स्या॒मिति॑⁠। स पञ्च॑होतारं॒ प्रयु॑ञ्जीत⁠ ॥ [६९] (१०) प॒शु॒माने॒व भ॑वति⁠॥ सो॑ऽकामयत॒र्तवो॑ मे कल्पेर॒न्निति॑⁠। स पञ्च॑होतुः॒ षड्ढो॑तारं॒ निर॑मिमीत⁠। तं प्रायु॑ङ्क्त⁠। तस्य॒ प्रयु॑क्त्यृ॒तवो᳚ऽस्मा अकल्पन्त⁠। यः का॒मये॑त॒र्तवो॑ मे कल्पेर॒न्निति॑⁠। स षड्ढो॑तारं॒ प्रयु॑ञ्जीत⁠। कल्प॑न्तेऽस्मा ऋ॒तवः॑⁠॥ सो॑ऽकामयत सोम॒पः सो॑मया॒जी स्या᳚म्⁠। आ मे॑ सोम॒पः सो॑मया॒जी जा॑ये॒तेति॑⁠ ॥ [७०] (१०) स षड्ढो॑तुः स॒प्तहो॑तारं॒ निर॑मिमीत⁠। तं प्रायु॑ङ्क्त⁠। तस्य॒ प्रयु॑क्ति सोम॒पः सो॑मया॒ज्य॑भवत्⁠। आऽस्य॑ सोम॒पः सो॑मया॒ज्य॑जायत⁠। यः का॒मये॑त सोम॒पः सो॑मया॒जी स्या᳚म्⁠। आ मे॑ सोम॒पः सो॑मया॒जी जा॑ये॒तेति॑⁠। स स॒प्तहो॑तारं॒ प्रयु॑ञ्जीत⁠। सो॒म॒प ए॒व सो॑मया॒जी भ॑वति⁠। आऽस्य॑ सोम॒पः सो॑मया॒जी जा॑यते⁠॥ स वा ए॒ष प॒शुः प॑ञ्च॒धा प्रति॑ तिष्ठति⁠ ॥ [७१] (१०) प॒द्भिर्मुखे॑न⁠॥ ते दे॒वाः प॒शून्‌वि॒त्त्वा⁠। सु॒व॒र्गल्ँलो॒कमा॑यन्न्⁠॥ ते॑ऽमुष्मि॑ल्ँलो॒के व्य॑ख्‍षुद्ध्यन्न्⁠। ते᳚ऽब्रुवन्न्⁠। अ॒मुतः॑ प्रदान॒व्ँवा उप॑जिजीवि॒मेति॑⁠। ते स॒प्तहो॑तारय्ँय॒ज्ञव्ँवि॒धाया॒यास्य᳚म्⁠। आ॒ङ्गी॒र॒सं प्राहि॑ण्वन्न्⁠। ए॒तेना॒मुत्र॑ कल्प॒येति॑⁠। तस्य॒ वा इ॒यं क्लृप्तिः॑⁠ ॥ [७२] (१०) यदि॒दं किञ्च॑⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠। कल्प॑तेऽस्मै⁠। स वा अ॒यं म॑नु॒ष्ये॑षु य॒ज्ञः स॒प्तहो॑ता⁠। अ॒मुत्र॑ स॒द्भ्यो दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यव्ँव॑हति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠। उपै॑नय्ँय॒ज्ञो न॑मति⁠॥ यो वै चतु॑र्‌होतृणां नि॒दान॒व्ँवेद॑⁠। नि॒दान॑वान् भवति⁠। अ॒ग्नि॒हो॒त्रव्ँवै दश॑होतुर्नि॒दान᳚म्⁠। द॒र्॒‌श॒पू॒र्ण॒मा॒सौ चतु॑र्‌होतुः⁠। चा॒तु॒र्मा॒स्यानि॒ पञ्च॑ होतुः⁠। प॒शु॒ब॒न्धः षड्ढो॑तुः⁠। सौ॒म्यो᳚ऽद्ध्व॒रः स॒प्तहो॑तुः⁠। ए॒तद्वै चतु॑र्‌होतृणां नि॒दान᳚म्⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠। नि॒दान॑वान् भवति⁠ ॥ [७३] (१७) (अ॒मि॒मी॒त॒ तं प्रायु॑ङ्क्त॒ पञ्च॑होतारं॒ प्रयु॑ञ्जित जाये॒तेति॑ तिष्ठति॒ क्लृप्ति॒र् दश॑होतुर् नि॒दान॑ꣳ स॒प्त च॑) ॥११॥
अनुवाकाः पञ्चशती
११ ७३