कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणम्
तृतीयाष्टके षष्ठः प्रपाठकः

अष्टक ३ प्रपाठक ६
पशुहौत्रम्

ओं नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः

श्री गुरुभ्यो नमः, ह॒रिः॒ ओं

ॐ
यूपसंस्काराः
अ॒ञ्जन्ति॒ त्वाम॑द्ध्व॒रे दे॑व॒यन्तः॑⁠। वन॑स्पते॒ मधु॑ना॒ दैव्ये॑न⁠। यदू॒र्द्ध्वस्ति॑ष्ठा॒द्द्रवि॑णे॒ह ध॑त्तात्⁠। यद्वा॒ ख्‍षयो॑ मा॒तुर॒स्या उ॒पस्थे᳚⁠॥ उच्छ्र॑यस्व वनस्पते⁠। वर्ष्म॑न् पृथि॒व्या अधि॑⁠। सुमि॑ती मी॒यमा॑नः⁠। वर्चो॑धा य॒ज्ञवा॑हसे⁠॥ समि॑द्धस्य॒ श्रय॑माणः पु॒रस्ता᳚त्⁠। ब्रह्म॑ वन्वा॒नो अ॒जर॑ꣳ सु॒वीर᳚म्⁠ ॥ [१] (१०) आ॒रे अ॒स्मदम॑तिं॒ बाध॑मानः⁠। उच्छ्र॑यस्व मह॒ते सौभ॑गाय⁠॥ ऊ॒र्द्ध्व ऊ॒षुण॑ ऊ॒तये᳚⁠। तिष्ठा॑ दे॒वो न स॑वि॒ता⁠। ऊ॒र्द्ध्वो वाज॑स्य॒ सनि॑ता॒ यद॒ञ्जिभिः॑⁠। वा॒घद्भि॑र्वि॒ह्वया॑महे⁠॥ ऊ॒र्द्ध्वो नः॑ पा॒ह्यꣳह॑सो॒ नि के॒तुना᳚⁠। विश्व॒ꣳ॒ सम॒त्रिणं॑ दह⁠। कृ॒धी न॑ ऊ॒र्द्ध्वाञ्च॒ रथा॑य जी॒वसे᳚⁠। वि॒दा दे॒वेषु॑ नो॒ दुवः॑⁠ ॥ [२] (१०) जा॒तो जा॑यते सुदिन॒त्वे अह्ना᳚म्⁠। सम॒र्य आ वि॒दथे॒ वर्द्ध॑मानः⁠। पु॒नन्ति॒ धीरा॑ अ॒पसो॑ मनी॒षा⁠। दे॒व॒या विप्र॒ उदि॑यर्ति॒ वाच᳚म्⁠॥ युवा॑ सु॒वासाः॒ परि॑वीत॒ आगा᳚त्⁠। स उ॒ श्रेया᳚न् भवति॒ जाय॑मानः⁠। तं धीरा॑सः क॒वय॒ उन्न॑यन्ति⁠। स्वा॒धियो॒ मन॑सा देव॒यन्तः॑⁠॥ पृ॒थु॒पाजा॒ अम॑र्त्यः⁠। घृ॒तनि॑र्णि॒ख्स्वा॑हुतः⁠ ॥ [३] (१०) अ॒ग्निर्य॒ज्ञस्य॑ हव्य॒वाट्⁠॥ तꣳ स॒बाधो॑ य॒तस्रु॑चः⁠। इ॒त्था धि॒या य॒ज्ञव॑न्तः⁠। आच॑क्रुर॒ग्निमू॒तये᳚⁠॥ त्वव्ँवरु॑ण उ॒त मि॒त्रो अ॑ग्ने⁠। त्वाव्ँव॑र्द्धन्ति म॒तिभि॒र्वसि॑ष्ठाः⁠। त्वे वसु॑ सुषण॒नानि॑ सन्तु⁠। यू॒यं पा॑त स्व॒स्तिभिः॒ सदा॑ नः⁠ ॥ [४] (८) (सु॒वीरं॒ दुवः॒ स्वा॑हुतो॒ +ऽष्टौ च॑) ॥१॥
प्रयाजविषया मैत्रावरुणप्रैषाः
होता॑ यख्‍षद॒ग्निꣳ स॒मिधा॑ सुष॒मिधा॒ समि॑द्धं॒ नाभा॑ पृथि॒व्याः स॑गं॒थे वा॒मस्य॑⁠। वर्ष्म॑न्दि॒व इ॒डस्प॒दे वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑⁠॥ होता॑ यख्‍ष॒त्तनू॒नपा॑त॒मदि॑ते॒र्गर्भं॒ भुव॑नस्य गो॒पाम्⁠। मद्ध्वा॒ऽद्य दे॒वो दे॒वेभ्यो॑ देव॒याना᳚न्प॒थो अ॑नक्तु॒ वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑⁠॥ होता॑ यख्‍ष॒न्नरा॒शꣳसं॑ नृश॒स्त्रं नॄꣳः प्र॑णेत्रम्⁠। गोभि॑र्व॒पावा॒न्थ्स्याद्वी॒रैः शक्ती॑वा॒न्रथैः᳚ प्रथम॒यावा॒ हिर॑ण्यैश्च॒न्द्री वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑⁠॥ होता॑ यख्‍षद॒ग्निमि॒ड ई॑डि॒तो दे॒वो दे॒वाꣳ आव॑ख्‍षद्दू॒तो ह॑व्य॒वाडमू॑रः⁠। उपे॒मय्ँय॒ज्ञमुपे॒मां दे॒वो दे॒वहू॑तिमवतु॒ वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑⁠॥ होता॑ यख्‍षद्ब॒र्॒‌हिः सु॒ष्टरी॒मोर्ण॑म्रदा अ॒स्मिन्‌य॒ज्ञे वि च॒ प्र च॑ प्रथताꣴ स्वास॒स्थं दे॒वेभ्यः॑⁠। एमे॑नद॒द्य वस॑वो रु॒द्रा आ॑दित्याः स॑दन्तु प्रि॒यमिन्द्र॑स्यास्तु॒ वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑⁠ ॥ [५] (१०) होता॑ यख्‍ष॒द्दुर॑ ऋ॒ष्वाः क॑व॒ष्योऽको॑षधावनी॒रुदाता॑भि॒र्जिह॑ता॒व्ँवि पख्‍षो॑भिः श्रयन्ताम्⁠। सु॒प्रा॒य॒णा अ॒स्मिन्‌य॒ज्ञे विश्र॑यन्तामृता॒वृधो॑ वि॒यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑⁠॥ होता॑ यख्‍षदु॒षासा॒नक्ता॑ बृह॒ती सु॒पेश॑सा॒ नॄꣳः पति॑भ्यो॒ योनिं॑ कृण्वा॒ने⁠। स॒ꣴ॒स्मय॑माने॒ इन्द्रे॑ण दे॒वैरेदं ब॒र्॒‌हिः सी॑दताव्ँवी॒तामाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑⁠॥ होता॑ यख्‍ष॒द्दैव्या॒ होता॑रा म॒न्द्रा पोता॑रा क॒वी प्रचे॑तसा⁠। स्वि॑ष्टम॒द्यान्यः क॑रदि॒षा स्व॑भिगूर्तम॒न्य ऊ॒र्जा सत॑वसे॒मय्ँय॒ज्ञं दि॒वि दे॒वेषु॑ धत्ताव्ँवी॒तामाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑⁠॥ होता॑ यख्‍षत्ति॒स्रो दे॒वीर॒पसा॑म॒पस्त॑मा॒ अच्छि॑द्रम॒द्येदमप॑स्तन्वताम्⁠। दे॒वेभ्यो॑ दे॒वीर्दे॒वमपो॑ वि॒यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑⁠॥ होता॑ यख्‍ष॒त्त्वष्टा॑र॒मचि॑ष्टु॒मपा॑कꣳ रेतो॒धाव्ँविश्र॑वसय्ँयशो॒धाम्⁠। पु॒रु॒रूप॒मका॑मकर्‌शनꣳ सु॒पोषः॒ पोषैः॒ स्याथ् सु॒वीरो॑ वी॒रैर्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑⁠॥ होता॑ यख्‍ष॒द्वन॒स्पति॑मु॒पाव॑स्रख्‍षद्धि॒यो जो॒ष्टार॑ꣳ श॒शम॒न्नरः॑⁠। स्वदा॒थ् स्वधि॑तिर्‌ऋतु॒थाऽद्य दे॒वो दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्याऽवा॒ड्वेत्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑⁠॥ होता॑ यख्‍षद॒ग्निꣴ स्वाहाऽऽज्य॑स्य॒ स्वाहा॒ मेद॑सः॒ स्वाहा᳚ स्तो॒काना॒ꣴ॒ स्वाहा॒ स्वाहा॑ कृतीना॒ꣴ॒ स्वाहा॑ ह॒व्यसू᳚क्तीनाम्⁠। स्वाहा॑ दे॒वाꣳ आ᳚ज्य॒पान्थ् स्वाहा॒ऽग्निꣳ हो॒त्राज्जु॑षा॒णा अग्न॒ आज्य॑स्य वियन्तु॒ होत॒र्यज॑⁠ ॥ [६] (१४) (अ॒ग्निं तनू॒नपा॑तं॒ नरा॒शꣳस॑म॒ग्निमि॒ड ई॑डि॒तो ब॒र्॒‌हिर्दुर॑ उ॒षासा॒नक्ता॒ दैव्या॑ ति॒स्रस्त्वष्टा॑र॒व्ँवन॒स्पति॑म॒ग्निम् ) (पञ्च॒ वेत्वेको॑ वि॒यन्तु॒ द्विर्वी॒तामेको॑ वि॒यन्तु॒ द्विर्वेत्वेको॑ वियन्तु॒ होत॒र्यज॑) ॥२॥
आप्रिय प्रयाजानां याज्याः
समि॑द्धो अ॒द्य मनु॑षो दुरो॒णे⁠। दे॒वो दे॒वान्‌य॑जसि जातवेदः⁠। आ च॒ वह॑ मित्रमहश्चिकि॒त्वान्⁠। त्वं दू॒तः क॒विर॑सि॒ प्रचे॑ताः⁠॥ तनू॑नपात्प॒थ ऋ॒तस्य॒ याना॑न्⁠। मद्ध्वा॑ सम॒ञ्जन्थ् स्व॑दया सुजिह्व⁠। मन्मा॑नि धी॒भिरु॒त य॒ज्ञमृ॒न्धन्न्⁠। दे॒व॒त्रा च॑ कृणुह्यद्ध्व॒रं नः॑⁠॥ नरा॒शꣳस॑स्य महि॒मान॑मेषाम्⁠। उप॑स्तोषाम यज॒तस्य॑ य॒ज्ञैः⁠ ॥ [७] (१०) ते सु॒क्रत॑वः॒ शुच॑यो धिय॒धांः⁠। स्वद॑न्तु दे॒वा उ॒भया॑नि ह॒व्या⁠॥ आ॒जुह्वा॑न॒ ईड्यो॒ वन्द्य॑श्च⁠। आया᳚ह्यग्ने॒ वसु॑भिः स॒जोषाः᳚⁠। त्वं दे॒वाना॑मसि यह्व॒ होता᳚⁠। स ए॑नान्‌यख्‍षीषि॒तो यजी॑यान्⁠॥ प्रा॒चीनं॑ ब॒र्॒‌हिः प्र॒दिशा॑ पृथि॒व्याः⁠। वस्तो॑र॒स्या वृ॑ज्यते॒ अग्रे॒ अह्ना᳚म्⁠। व्यु॑ प्रथते वित॒रव्ँवरी॑यः⁠। दे॒वेभ्यो॒ अदि॑तये स्यो॒नम्⁠ ॥ [८] (१०) व्यच॑स्वतीरुर्वि॒या विश्र॑यन्ताम्⁠। पति॑भ्यो॒ नजन॑यः॒ शुम्भ॑मानाः⁠। देवी᳚र्द्वारो बृहतीर्विश्वमिन्वाः⁠। दे॒वेभ्यो॑ भवथ सुप्राय॒णाः⁠॥ आ सु॒ष्वय॑न्ती यज॒ते उपा॑के⁠। उ॒षासा॒नक्ता॑ सदतां॒ नि योनौ᳚⁠। दि॒व्ये योष॑णे बृह॒ती सु॑रु॒क्मे⁠। अधि॒ श्रिय॑ꣳ शुक्र॒पिशं॒ दधा॑ने⁠॥ दैव्या॒ होता॑रा प्रथ॒मा सु॒वाचा᳚⁠। मिमा॑ना य॒ज्ञं मनु॑षो॒ यज॑द्ध्यै⁠ ॥ [९] (१०) प्र॒चो॒दय॑न्ता वि॒दथे॑षु का॒रू⁠। प्रा॒चीनं॒ ज्योतिः॑ प्र॒दिशा॑ दि॒शन्ता᳚⁠॥ आनो॑ य॒ज्ञं भार॑ती॒ तूय॑मेतु⁠। इडा॑ मनु॒ष्वदि॒ह चे॒तय॑न्ती⁠। ति॒स्रो दे॒वीर्ब॒र्॒‌हिरेदꣴ स्यो॒नम्⁠। सर॑स्वती॒ स्वप॑सः सदन्तु⁠॥ य इ॒मे द्यावा॑पृथि॒वी जनि॑त्री⁠। रू॒पैरपि॑ꣳश॒द्भुव॑नानि॒ विश्वा᳚⁠। तम॒द्य हो॑तरिषि॒तो यजी॑यान्⁠। दे॒वं त्वष्टा॑रमि॒ह य॑ख्‍षि वि॒द्वान्⁠ ॥ [१०] (१०) उ॒पाव॑सृज॒त्त्मन्या॑ सम॒ञ्जन्न्⁠। दे॒वानां॒ पाथ॑ ऋतु॒था ह॒वीꣳषि॑⁠। वन॒स्पतिः॑ शमि॒ता दे॒वो अ॒ग्निः⁠। स्वद॑न्तु ह॒व्यं मधु॑ना घृ॒तेन॑⁠॥ स॒द्यो जा॒तो व्य॑मिमीत य॒ज्ञम्⁠। अ॒ग्निर्दे॒वाना॑मभवत्पुरो॒गाः⁠। अ॒स्य होतुः॑ प्र॒दिश्यृ॒तस्य॑ वा॒चि⁠। स्वाहा॑कृतꣳ ह॒विर॑दन्तु दे॒वाः⁠ ॥ [११] (८) (य॒ज्ञैः स्यो॒नं यज॑द्ध्यै वि॒द्वान॒ +ष्टौ च॑) ॥३॥
पर्यग्निकरणीया ऋचः
अ॒ग्निर्‌होता॑ नो अद्ध्व॒रे⁠। वा॒जी सन्परि॑णीयते⁠। दे॒वो दे॒वेषु॑ य॒ज्ञियः॑⁠॥ परि॑ त्रिवि॒ष्ट्य॑द्ध्व॒रम्⁠। यात्य॒ग्नी र॒थीरि॑व⁠। आ दे॒वेषु॒ प्रयो॒ दध॑त्⁠॥ परि॒ वाज॑पतिः क॒विः⁠। अ॒ग्निर्‌ह॒व्या न्य॑क्रमीत्⁠। दध॒द्रत्ना॑नि दा॒शुषे᳚⁠ ॥ [१२] (९) (अ॒ग्निर् होता॑ नो॒ नव॑) ॥४॥
मैत्रावरुणप्रैषः
अजै॑द॒ग्निः⁠। अस॑न॒द्वाजं॒ नि⁠। दे॒वो दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्याऽवा᳚ट्⁠। प्राञ्जो॑भिर्‌हिन्वा॒नः⁠। धेना॑भिः॒ कल्प॑मानः⁠। य॒ज्ञस्यायुः॑ प्रति॒रन्न्⁠। उप॒ प्रेष्य॑ होतः⁠। ह॒व्या दे॒वेभ्यः॑⁠ ॥ [१३] (८) (अजै॑द॒ष्टौ) ॥५॥
होतुरध्रिगुप्रैषः
दैव्याः᳚ शमितार उ॒त म॑नुष्या॒ आर॑भद्ध्वम्⁠। उप॑ नयत॒ मेद्ध्या॒ दुरः॑⁠। आ॒शासा॑ना॒ मेध॑पतिभ्यां॒ मेध᳚म्⁠। प्रास्मा॑ अ॒ग्निं भ॑रत⁠। स्तृ॒णी॒त ब॒र्॒‌हिः⁠। अन्वे॑नं मा॒ता म॑न्यताम्⁠। अनु॑ पि॒ता⁠। अनु॒ भ्राता॒ सग॑र्भ्यः⁠। अनु॒ सखा॒ सयू᳚थ्यः⁠॥ उ॒दी॒चीना॑ꣳ अस्य प॒दो निध॑त्तात्⁠ ॥ [१४] (१०) सूर्यं॒ चख्‍षु॑र्गमयतात्⁠। वातं॑ प्रा॒णम॒न्वव॑सृजतात्⁠। दिशः॒ श्रोत्र᳚म्⁠। अ॒न्तरि॑ख्‍ष॒मसु᳚म्⁠। पृ॒थि॒वीꣳ शरी॑रम्⁠। ए॒क॒धाऽस्य॒ त्वच॒माच्छ्य॑तात्⁠। पु॒रा नाभ्या॑ अपि॒शसो॑ व॒पामुत्खि॑दतात्⁠। अ॒न्तरे॒वोष्माण॑व्ँवारयतात्⁠। श्ये॒नम॑स्य॒ वख्‍षः॑ कृणुतात्⁠। प्र॒शसा॑ बा॒हू⁠ ॥ [१५] (१०) श॒ला दो॒षणी᳚⁠। क॒श्यपे॒वाꣳसा᳚⁠। अच्छि॑द्रे॒ श्रोणी᳚⁠। क॒वषो॒रू स्रे॒कप॑र्णाऽष्ठी॒वन्ता᳚⁠। षड्वि॑ꣳशतिरस्य॒ वङ्क्र॑यः⁠। ता अ॑नु॒ष्ठ्योच्च्या॑वयतात्⁠। गात्रं॑ गात्रम॒स्यानू॑नं कृणुतात्⁠। ऊ॒व॒द्ध्य॒गो॒हं पार्थि॑वं खनतात्⁠। अ॒स्ना रख्‍षः॒ सꣳसृ॑जतात्⁠। व॒नि॒ष्ठुम॑स्य॒ मा रा॑विष्ट⁠ ॥ [१६] (१०) उरू॑कं॒ मन्य॑मानाः⁠॥ नेद्व॑स्तो॒के तन॑ये⁠। रवि॑ता॒ रव॑च्छमितारः⁠। अद्ध्रि॑गो शमी॒द्ध्वम्⁠। सु॒शमि॑ शमीद्ध्वम्⁠। श॒मी॒द्ध्वम॑द्ध्रिगो⁠॥ अद्ध्रि॑गु॒श्चापा॑पश्च⁠। उ॒भौ दे॒वाना॑ꣳ शमि॒तारौ᳚⁠। तावि॒मं प॒शुꣴ श्र॑पयतां प्रवि॒द्वाꣳसौ᳚⁠। यथा॑ यथाऽस्य॒ श्रप॑णं॒ तथा॑तथा⁠ ॥ [१७] (१०) ॥६॥
स्तोकविषयं मैत्रावरुणानुवचनम्
जु॒षस्व॑ स॒प्रथ॑स्तमम्⁠। वचो॑ दे॒वफ्स॑रस्तमम्⁠। ह॒व्या जुह्वा॑न आ॒सनि॑⁠॥ इ॒मं नो॑ य॒ज्ञम॒मृते॑षु धेहि⁠। इ॒मा ह॒व्या जा॑तवेदो जुषस्व⁠। स्तो॒काना॑मग्ने॒ मेद॑सो घृ॒तस्य॑⁠। होतः॒ प्राशा॑न प्रथ॒मो नि॒षद्य॑⁠॥ घृ॒तव॑न्तः पावक ते⁠। स्तो॒काःश्चो॑तन्ति॒ मेद॑सः⁠। स्वध॑र्मं दे॒ववी॑तये⁠ ॥ [१८] (१०) श्रेष्ठं॑ नो धेहि॒ वार्य᳚म्⁠॥ तुभ्य॑ꣴ स्तो॒का घृ॑त॒श्चुतः॑⁠। अग्ने॒ विप्रा॑य सन्त्य⁠। ऋषिः॒ श्रेष्ठः॒ समि॑द्ध्यसे⁠। य॒ज्ञस्य॑ प्रावि॒ता भ॑व⁠॥ तुभ्य॑ꣴ श्चोतन्त्यद्ध्रिगो शचीवः⁠। स्तो॒कासो॑ अग्ने॒ मेद॑सो घृ॒तस्य॑⁠। क॒वि॒श॒स्तो बृ॑ह॒ता भा॒नुनाऽऽगाः᳚⁠। ह॒व्या जु॑षस्व मेधिर⁠॥ ओजि॑ष्ठं ते मद्ध्य॒तो मेद॒ उद्भृ॑तम्⁠। प्रते॑ व॒यं द॑दामहे⁠। श्चोत॑न्ति ते वसो स्तो॒का अधि॑ त्व॒चि⁠। प्रति॒ तान्दे॑व॒शो वि॑हि⁠ ॥ [१९] (१३) (दे॒ववी॑तय॒उद्भृ॑तं॒ त्रीणि॑ च) ॥७॥
वपा पुरोडाशस्विष्टकृतां पुरोनुवाक्याः प्रैषाश्च
आ वृ॑त्रहणा वृत्र॒हभिः॒ शुष्मैः᳚⁠। इन्द्र॑ या॒तं नमो॑भिरग्ने अ॒र्वाक्⁠। यु॒वꣳ राधो॑भि॒रक॑वेभिरिन्द्र⁠। अग्ने॑ अ॒स्मे भ॑वतमुत्त॒मेभिः॑⁠॥ होता॑ यख्‍षदिन्द्रा॒ग्नी⁠। छाग॑स्य व॒पाया॒ मेद॑सः⁠। जु॒षेता॑ꣳ ह॒विः⁠। होत॒र्यज॑⁠॥ वि ह्यख्य॒न्मन॑सा॒ वस्य॑ इ॒च्छन्न्⁠। इन्द्रा᳚ग्नी ज्ञा॒स उ॒त वा॑ सजा॒तान्⁠ ॥ [२०] (१०) नान्या यु॒वत्प्रम॑तिरस्ति॒ मह्य᳚म्⁠। स वां॒ धिय॑व्ँवाज॒यन्ती॑मतख्‍षम्⁠॥ होता॑ यख्‍षदिन्द्रा॒ग्नी⁠। पु॒रो॒डाश॑स्य जु॒षेता॑ꣳ ह॒विः⁠। होत॒र्यज॑⁠॥ त्वामी॑डते अजि॒रं दू॒त्या॑य⁠। ह॒विष्म॑न्तः॒ सद॒मिन्मानु॑षासः⁠। यस्य॑ दे॒वैरास॑दो ब॒र्॒‌हिर॑ग्ने⁠। अहा᳚न्यस्मै सु॒दिना॑ भवन्तु⁠॥ होता॑ यख्‍षद॒ग्निम्⁠। पु॒रो॒डाश॑स्य जु॒षता॑ꣳ ह॒विः⁠। होत॒र्यज॑⁠ ॥ [२१] (१२) (स॒जा॒ता न॒ग्निं द्वे च॑) ॥८॥
तेषामेव याज्याः
गी॒र्भिर्विप्रः॒ प्रम॑तिमि॒च्छमा॑नः⁠। ई॒॑ र॒यिय्ँय॒शसं॑ पूर्व॒भाज᳚म्⁠। इन्द्रा᳚ग्नी वृत्रहणा सुवज्रा⁠। प्रणो॒ नव्ये॑भिस्तिरतं दे॒ष्णैः⁠॥ माच्छे᳚द्म र॒श्मीꣳरिति॒ नाध॑मानाः⁠। पि॒तृ॒णाꣳ शक्ती॑रनु॒ यच्छ॑मानाः⁠। इ॒न्द्रा॒ग्निभ्यां॒ कव्ँवृष॑णो मदन्ति⁠। ता ह्यद्री॑ धि॒षणा॑या उ॒पस्थे᳚⁠॥ अ॒ग्निꣳ सु॑दी॒तिꣳ सु॒दृशं॑ गृ॒णन्तः॑⁠। न॒म॒स्याम॒स्त्वेड्यं॑ जातवेदः⁠। त्वां दू॒तम॑र॒तिꣳ ह॑व्य॒वाह᳚म्⁠। दे॒वा अ॑कृण्वन्न॒मृत॑स्य॒ नाभि᳚म्⁠ ॥ [२२] (१२) (जा॒त॒वे॒दो॒ द्वे च॑) ॥९॥
मनोतासूक्तम्
त्वꣴ ह्य॑ग्ने प्रथ॒मो म॒नोता᳚⁠। अ॒स्या धि॒यो अभ॑वो दस्म॒ होता᳚⁠। त्वꣳ सी᳚व्ँवृषन्नकृणोर्दु॒ष्टरी॑तु⁠। सहो॒ विश्व॑स्मै॒ सह॑से॒ सह॑द्ध्यै⁠॥ अधा॒ होता॒ न्य॑सीदो॒ यजी॑यान्⁠। इ॒डस्प॒द इ॒षय॒न्नीड्यः॒ सन्न्⁠। तं त्वा॒ नरः॑ प्रथ॒मं दे॑व॒यन्तः॑⁠। म॒हो रा॒ये चि॒तय॑न्तो॒ अनु॑ ग्मन्न्⁠॥ वृ॒तेव॒ यन्तं॑ ब॒हुभि॑र्वस॒व्यैः᳚⁠। त्वे र॒यिं जा॑गृ॒वाꣳसो॒ अनु॑ ग्मन्न्⁠ ॥ [२३] (१०) रुश॑न्तम॒ग्निं द॑र्‌श॒तं बृ॒हन्त᳚म्⁠। व॒पाव॑न्तव्ँवि॒श्वहा॑ दीदि॒वाꣳस᳚म्⁠॥ प॒दं दे॒वस्य॒ नम॑सा वि॒यन्तः॑⁠। श्र॒व॒स्यवः॒ श्रव॑ आप॒न्नमृ॑क्तम्⁠। नामा॑नि चिद्दधिरे य॒ज्ञिया॑नि⁠। भ॒द्रायां᳚ ते रणयन्त॒ सन्दृ॑ष्टौ⁠॥ त्वाव्ँव॑र्द्धन्ति ख्‍षि॒तयः॑ पृथि॒व्याम्⁠। त्वꣳ राय॑ उ॒भया॑सो॒ जना॑नाम्⁠। त्वं त्रा॒ता त॑रणे॒ चेत्यो॑ भूः⁠। पि॒ता मा॒ता सद॒मिन्मानु॑षाणाम्⁠ ॥ [२४] (१०) स प॒र्येण्यः॒ स प्रि॒यो वि॒ख्‍ष्व॑ग्निः⁠। होता॑ म॒न्द्रो निष॑सादा॒ यजी॑यान्⁠। तं त्वा॑ व॒यं दम॒ आ दी॑दि॒वाꣳस᳚म्⁠। उप॑ज्ञु॒बाधो॒ नम॑सा सदेम⁠॥ तं त्वा॑ व॒यꣳ सु॒धियो॒ नव्य॑मग्ने⁠। सु॒म्ना॒यव॑ ईमहे देव॒यन्तः॑⁠। त्वव्ँविशो॑ अनयो॒ दीद्या॑नः⁠। दि॒वो अ॑ग्ने बृह॒ता रो॑च॒नेन॑⁠॥ वि॒शां क॒विव्ँवि॒श्पति॒ꣳ॒ शश्व॑तीनाम्⁠। नि॒तोश॑नव्ँवृष॒भं च॑र्‌षणी॒नाम्⁠ ॥ [२५] (१०) प्रेती॑षणिमि॒षय॑न्तं पाव॒कम्⁠। राज॑न्तम॒ग्निय्ँय॑ज॒तꣳ र॑यी॒णाम्⁠॥ सो अ॑ग्न ईजे शश॒मे च॒ मर्तः॑⁠। यस्त॒ आन॑ट्थ्स॒मिधा॑ ह॒व्यदा॑तिम्⁠। य आहु॑तिं॒ परि॒ वेदा॒ नमो॑भिः⁠। विश्वेथ्स वा॒मा द॑धते॒ त्वोतः॑⁠॥ अ॒स्मा उ॑ ते॒ महि॑ म॒हे वि॑धेम⁠। नमो॑भिरग्ने स॒मिधो॒त ह॒व्यैः⁠। वेदी॑ सूनो सहसो गी॒र्भिरु॒क्थैः⁠। आ ते॑ भ॒द्राया॑ꣳ सुम॒तौ य॑तेम⁠ ॥ [२६] (१०) आ यस्त॒तन्थ॒ रोद॑सी॒ वि भा॒सा⁠। श्रवो॑भिश्च श्रव॒स्य॑स्तरु॑त्रः⁠। बृ॒हद्भि॒र्वाजैः॒ स्थवि॑रेभिर॒स्मे⁠। रे॒वद्भि॑रग्ने वित॒रव्ँविभा॑हि⁠॥ नृ॒वद्व॑सो॒ सद॒मिद्धे᳚ह्य॒स्मे⁠। भूरि॑ तो॒काय॒ तन॑याय प॒र्श्वः⁠। पू॒र्वीरिषो॑ बृह॒तीरा॒रे अ॑घाः⁠। अ॒स्मे भ॒द्रा सौ᳚श्रव॒सानि॑ सन्तु⁠॥ पु॒रूण्य॑ग्ने पुरु॒धा त्वा॒या⁠। वसू॑नि राजन्व॒सुता॑ते अश्याम्⁠। पु॒रूणि॒ हि त्वे पु॑रुवार॒ सन्ति॑⁠। अग्ने॒ वसु॑ विध॒ते राज॑नि॒ त्वे⁠ ॥ [२७] (१२) (जा॒गृ॒वाꣳसो॒ अनु॑ ग्म॒न् मानु॑षाणां चर्‌षणी॒नां य॑ते माश्यां॒ द्वे च॑) ॥१०॥
हविर्वनस्पतिस्विष्टकृतां पुरोनुवाक्याः प्रैषाश्च
आ भ॑रतꣳ शिख्‍षतव्ँवज्रबाहू⁠। अ॒स्माꣳ इ॑न्द्राग्नी अवत॒ꣳ॒ शची॑भिः⁠। इ॒मे नु ते र॒श्मयः॒ सूर्य॑स्य⁠। येभिः॑ सपि॒त्वं पि॒तरो॑ न॒ आय॑न्न्⁠॥ होता॑ यख्‍षदिन्द्रा॒ग्नी⁠। छाग॑स्य ह॒विष॒ आत्ता॑म॒द्य⁠। म॒द्ध्य॒तो मेद॒ उद्भृ॑तम्⁠। पु॒रा द्वेषो᳚भ्यः⁠। पु॒रा पौरु॑षेय्या गृ॒भः⁠। घस्ता᳚न्नू॒नम्⁠ ॥ [२८] (१०) घा॒से अ॑ज्राणा॒य्ँयव॑सप्रथमानाम्⁠। सु॒मत्ख्‍ष॑राणाꣳ श॒तरु॑द्रियाणाम्⁠। अ॒ग्नि॒ष्वा॒त्तानां॒ पीवो॑पवसनानाम्⁠। पा॒र्श्व॒तः श्रो॑णि॒तः शि॑ताम॒त उ॑थ्साद॒तः⁠। अङ्गा॑दङ्गा॒दव॑त्तानाम्⁠। कर॑त ए॒वेन्द्रा॒ग्नी⁠। जु॒षेता॑ꣳ ह॒विः⁠। होत॒र्यज॑⁠॥ दे॒वेभ्यो॑ वनस्पते ह॒वीꣳषि॑⁠। हिर॑ण्यपर्ण प्र॒दिव॑स्ते॒ अर्थ᳚म्⁠ ॥ [२९] (१०) प्र॒द॒ख्‍षि॒णिद्र॑श॒नया॑ नि॒यूय॑⁠। ऋ॒तस्य॑ वख्‍षि प॒थिभी॒ रजि॑ष्ठैः⁠॥ होता॑ यख्‍ष॒द्वन॒स्पति॑म॒भि हि⁠। पि॒ष्टत॑मया॒ रभि॑ष्ठया रश॒नयाऽऽधि॑त⁠। यत्रे᳚न्द्राग्नि॒योः छाग॑स्य ह॒विषः॑ प्रि॒या धामा॑नि⁠। यत्र॒ वन॒स्पतेः᳚ प्रि॒या पाथा॑ꣳसि⁠। यत्र॑ दे॒वाना॑माज्य॒पानां᳚ प्रि॒या धामा॑नि⁠। यत्रा॒ग्नेर्‌होतुः॑ प्रि॒या धामा॑नि⁠। तत्रै॒तं प्र॒स्तुत्ये॑वोप॒स्तुत्ये॑वो॒पाव॑स्रख्‍षत्⁠। रभी॑याꣳ समिव कृ॒त्वी⁠ ॥ [३०] (१०) कर॑दे॒वं दे॒वो वन॒स्पतिः॑⁠। जु॒षता॑ꣳ ह॒विः⁠। होत॒र्यज॑⁠॥ पि॒प्री॒हि दे॒वाꣳ उ॑श॒तो य॑विष्ठ⁠। वि॒द्वां ऋ॒तूꣳर्‌ऋ॑तुपते यजे॒ह⁠। ये दैव्या॑ ऋ॒त्विज॒स्तेभि॑रग्ने⁠। त्वꣳ होतॄ॑णाम॒स्याय॑जिष्ठः⁠॥ होता॑ यख्‍षद॒ग्निꣴ स्वि॑ष्ट॒कृत᳚म्⁠। अया॑ड॒ग्निरि॑न्द्राग्नि॒योः छाग॑स्य ह॒विषः॑ प्रि॒या धामा॑नि⁠। अया॒ड्वन॒स्पतेः᳚ प्रि॒या पाथा॑ꣳसि⁠। अया᳚ड्दे॒वाना॑माज्य॒पानां᳚ प्रि॒या धामा॑नि⁠। यख्‍ष॑द॒ग्नेर्‌होतुः॑ प्रि॒या धामा॑नि⁠। यख्‍ष॒थ् स्वं म॑हि॒मान᳚म्⁠। आय॑जता॒मेज्या॒ इषः॑⁠। कृ॒णोतु॒ सो अ॑द्ध्व॒रा जा॒तवे॑दाः⁠। जु॒षता॑ꣳ ह॒विः⁠। होत॒र्यज॑⁠ ॥ [३१] (१७) (नू॒न मर्थं॑ कृ॒त्वी पाथा॑ꣳसि स॒प्त च॑) ॥११॥
तेषामेव याज्याः
उपो॑ह॒ यद्वि॒दथ॑व्ँवा॒जिनो॒ गूः⁠। गी॒र्भिर्विप्राः॒ प्रम॑तिमि॒च्छमा॑नाः⁠। अ॒र्वन्तो॒ न काष्ठां॒ नख्‍ष॑माणाः⁠। इ॒न्द्रा॒ग्नी जोहु॑वतो॒ नर॒स्ते⁠॥ वन॑स्पते रश॒नया॑ऽभि॒धाय॑⁠। पि॒ष्टत॑मया व॒युना॑नि वि॒द्वान्⁠। वह॑ देव॒त्रा दि॑धिषो ह॒वीꣳषि॑⁠। प्र च॑ दा॒तार॑म॒मृते॑षु वोचः⁠॥ अ॒ग्निꣴ स्वि॑ष्ट॒कृत᳚म्⁠। अया॑ड॒ग्निरि॑न्द्राग्नि॒योः छाग॑स्य ह॒विषः॑ प्रि॒या धामा॑नि⁠ ॥ [३२] (१०) अया॒ड्वन॒स्पतेः᳚ प्रि॒या पाथा॑ꣳसि⁠। अया᳚ड्दे॒वाना॑माज्य॒पानां᳚ प्रि॒या धामा॑नि⁠। यख्‍ष॑द॒ग्नेर्‌होतुः॑ प्रि॒या धामा॑नि⁠। यख्‍ष॒थ् स्वं म॑हि॒मान᳚म्⁠। आय॑जता॒मेज्या॒ इषः॑⁠। कृ॒णोतु॒ सो अ॑द्ध्व॒रा जा॒तवे॑दाः⁠। जु॒षता॑ꣳ ह॒विः⁠। अग्ने॒ यद॒द्य वि॒शो अ॑द्ध्वरस्य होतः⁠। पाव॑क शोचे॒ वेष्ट्वꣳ हि यज्वा᳚⁠। ऋ॒ता य॑जासि महि॒ना वि यद्भूः⁠। ह॒व्या व॑ह यविष्ठ॒ या ते॑ अ॒द्य⁠ ॥ [३३] (११) (धामा॑नि॒ भुरेकं॑ च) ॥१२॥
अनूयाजप्रैषाः
दे॒वं ब॒र्॒‌हिः सु॑दे॒वं दे॒वैः स्याथ् सु॒वीर॑व्ँवी॒रैर्वस्तो᳚र्वृ॒ज्येता॒क्तोः प्रभ्रि॑ये॒तात्य॒न्यान्रा॒या ब॒र्॒‌हिष्म॑तो मदेम वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑⁠॥ दे॒वीर्द्वारः॑ संघा॒ते वि॒ड्वीर्याम॑ञ्छिथि॒रा ध्रु॒वा दे॒वहू॑तौ व॒थ्स ई॑मेना॒स्तरु॑ण॒ आमि॑मीयात्कुमा॒रो वा॒ नव॑जातो॒ मैना॒ अर्वा॑ रे॒णुक॑काटः॒ पृण॑ग्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वियन्तु॒ यज॑⁠॥ दे॒वी उ॒षासा॒ नक्ताऽद्या॒स्मिन्‌य॒ज्ञे प्र॑य॒त्य॑ह्वेता॒मपि॑ नू॒नं दैवी॒र्विशः॒ प्राया॑सिष्टा॒ꣳ॒ सुप्री॑ते॒ सुधि॑ते वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीता॒य्ँयज॑⁠॥ दे॒वी जोष्ट्री॒ वसु॑धिती॒ ययो॑र॒न्याऽघा द्वेषा॑ꣳसि यु॒यव॒दाऽन्या व॑ख्‍ष॒द्वसु॒ वार्या॑णि॒ यज॑मानाय वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीता॒य्ँयज॑⁠॥ दे॒वी ऊ॒र्जाहु॑ती॒ इष॒मूर्ज॑म॒न्या व॑ख्‍ष॒थ्सग्धि॒ꣳ॒ सपी॑तिम॒न्या नवे॑न॒ पूर्वं॒ दय॑मानाः॒ स्याम॑ पुरा॒णेन॒ नवं॒ तामूर्ज॑मू॒र्जाहु॑ती ऊ॒र्जय॑माने अधाताव्ँवसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीता॒य्ँयज॑⁠॥ दे॒वा दैव्या॒ होता॑रा॒ नेष्टा॑रा॒ पोता॑रा ह॒ताघ॑शꣳसावाभ॒रद्व॑सू वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीता॒य्ँयज॑⁠॥ दे॒वीस्ति॒स्रस्ति॒स्रो दे॒वीरिडा॒ सर॑स्वती॒ भार॑ती॒ द्यां भार॑त्यादि॒त्यैर॑स्पृख्‍ष॒थ्सर॑स्वती॒मꣳ रु॒द्रैर् य॒ज्ञमा॑वीदि॒हैवेड॑या॒ वसु॑मत्या सध॒मादं॑ मदेम वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वियन्तु॒ यज॑⁠॥ दे॒वो नरा॒शꣳस॑स्त्रिशी॒र्॒‌षा ष॑ड॒ख्‍षः श॒तमिदे॑नꣳ शितिपृ॒ष्ठा आद॑धति स॒हस्र॑मीं॒ प्रव॑हन्ति मि॒त्रावरु॒णेद॑स्य हो॒त्रमर्‌ह॑तो॒ बृह॒स्पतिः॑ स्तो॒त्रम॒श्विनाऽऽद्ध्व॑र्यवव्ँवसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑⁠॥ दे॒वो वन॒स्पति॑र्‌व॒र्॒‌षप्रा॑वा घृ॒तनि॑र्णि॒ग्द्या मग्रे॒णास्पृ॑ख्‍ष॒दाऽन्तरि॑ख्‍षं॒ मद्ध्ये॑नाप्राः पृथि॒वीमुप॑रेणादृꣳहीद्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑⁠॥ दे॒वं ब॒र्॒‌हिर्वारि॑तीनां नि॒धे धा॑सि॒ प्रच्यु॑तीना॒मप्र॑च्युतं निकाम॒धर॑णं पुरुस्पा॒र्॒‌हय्ँयश॑स्वदे॒ना ब॒र्॒‌हिषा॒ऽन्या ब॒र्॒‌हीꣴष्य॒भिष्या॑म वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु॒ यज॑⁠॥ दे॒वो अ॒ग्निः स्वि॑ष्ट॒कृथ् सु॒द्रवि॑णा म॒न्द्रः क॒विः स॒त्यम॑न्माऽऽय॒जी होता॒ होतु॑र्‌होतु॒राय॑जीया॒नग्ने॒ यान्दे॒वानया॒ड्याꣳ अपि॑प्रे॒र्ये ते॑ हो॒त्रे अम॑थ्सत॒ ताꣳ स॑स॒नुषी॒ꣳ॒ होत्रां᳚ देवं ग॒मां दि॒वि दे॒वेषु॑ य॒ज्ञमेर॑ये॒मꣴ स्वि॑ष्ट॒कृच्चाग्ने॒ होताऽभू᳚र्वसु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य नमोवा॒के वीहि॒ यज॑⁠ ॥ [३४] (११) (यजैकं॑ च) ॥१३॥
अनूयाजयाज्याः
दे॒वं ब॒र्॒‌हिः⁠। व॒सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु⁠। दे॒वीर्द्वारः॑⁠। व॒सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वियन्तु⁠। दे॒वी उ॒षासा॒ नक्ता᳚⁠। व॒सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीताम्⁠। दे॒वी जोष्ट्री᳚⁠। व॒सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीताम्⁠। दे॒वी ऊ॒र्जाहु॑ती⁠। व॒सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीताम्⁠ ॥ [३५] (१०) दे॒वा दैव्या॒ होता॑रा⁠। व॒सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वीताम्⁠। दे॒वीस्ति॒स्रस्ति॒स्रो दे॒वीः⁠। व॒सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वियन्तु⁠। दे॒वो नरा॒शꣳसः॑⁠। व॒सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु⁠। दे॒वो वन॒स्पतिः॑⁠। व॒सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु⁠। दे॒वं ब॒र्॒‌हिर्वारि॑तीनाम्⁠। व॒सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य वेतु⁠ ॥ [३६] (१०) दे॒वो अ॒ग्निः स्वि॑ष्ट॒कृत्⁠। सु॒द्रवि॑णा म॒न्द्रः क॒विः⁠। स॒त्यम॑न्माऽऽय॒जी होता᳚⁠। होतु॑र्‌होतु॒राय॑जीयान्⁠। अग्ने॒ यान्दे॒वानया᳚ट्⁠। याꣳ अपि॑प्रेः⁠। ये ते॑ हो॒त्रे अम॑थ्सत⁠। ताꣳ स॑स॒नुषी॒ꣳ॒ होत्रां᳚ देवं ग॒माम्⁠। दि॒वि दे॒वेषु॑ य॒ज्ञमेर॑ये॒मम्⁠। स्वि॒ष्ट॒कृच्चाग्ने॒ होताऽभूः᳚⁠। व॒सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य नमोवा॒के वीहि॑⁠ ॥ [३७] (११) (वी॒तां॒ वे॒त्व भू॒रेकं॑ च) ॥१४॥
सूक्तवाकप्रैषाः
अ॒ग्निम॒द्य होता॑रमवृणीता॒यय्ँयज॑मानः॒ पच॑न् प॒क्तीः पच॑न् पुरो॒डाशं॑ ब॒द्ध्नन्नि॑न्द्रा॒ग्निभ्यां॒ छाग॑ꣳ सूप॒स्था अ॒द्य दे॒वो वन॒स्पति॑रभवदिन्द्रा॒ग्निभ्यां॒ छागे॒नाघ॑स्तां॒ तं मे॑द॒स्तः प्रति॑ पच॒ताऽग्र॑भीष्टा॒मवी॑वृधेतां पुरो॒डाशे॑न॒ त्वाम॒द्यर्‌ष॑ आर्‌षेयर्‌षीणां नपादवृणीता॒यय्ँयज॑मानो ब॒हुभ्य॒ आ संग॑तेभ्य ए॒ष मे॑ दे॒वेषु॒ वसु॒ वार्या य॑ख्‍ष्यत॒ इति॒ ता या दे॒वा दे॑व॒दाना॒न्यदु॒स्तान्य॑स्मा॒ आ च॒ शास्वा च॑ गुरस्वेषि॒तश्च॑ होत॒रसि॑ भद्र॒वाच्या॑य॒ प्रेषि॑तो॒ मानु॑षः सूक्तवा॒काय॑ सू॒क्ता ब्रू॑हि⁠ ॥ [३८] (१) (अ॒ग्निम॒द्यैक᳚म्) ॥१५॥
अनुवाकाः पञ्चशती
१५ ३८