कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय आरण्यकम्

प्रथमः प्रपाठकः
अरुणकेतुकचयनं
ओं नमः परमात्मने
श्री महागणपतये नमः
श्री गुरुभ्यो नमः, हरिः ओं
ॐ
शान्तिपाठः
भ॒द्रं कर्णे॑भिः शृणु॒याम॑ देवाः⁠। भ॒द्रं प॑श्येमा॒ख्‍षभि॒र् यज॑त्राः⁠। स्थि॒रैरङ्गै᳚स्तुष्टु॒वाꣳ स॑स्त॒नूभिः॑⁠। व्यशे॑म दे॒वहि॑त॒य्ँयदायुः॑⁠॥ स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः⁠। स्व॒स्ति नः॑ पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः⁠। स्व॒स्ति न॒स्तार्ख्‍ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः⁠। स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु
ॐ शा॒न्तिः शा॒न्तिः शा॒न्तिः⁠॥
भ॒द्रङ्कर्णे॑भिः शृणु॒याम॑ देवाः⁠। भ॒द्रं प॑श्येमा॒ख्‍षभि॒र् यज॑त्राः⁠। स्थि॒रैरङ्गै᳚स्तुष्टु॒वाꣳ स॑स्त॒नूभिः॑⁠। व्यशे॑म दे॒वहि॑त॒य्ँयदायुः॑⁠। स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः⁠। स्व॒स्ति नः॑ पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः⁠। स्व॒स्ति न॒स्तार्ख्‍ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः⁠। स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु⁠। आप॑मापाम॒पस्सर्वाः᳚⁠। अ॒स्माद॒स्मादि॒तोऽमुतः॑⁠ ॥ [१] (१०) अ॒ग्निर्वा॒युश्च॒ सूर्य॑श्च⁠। स॒ह स॑ञ्चस्क॒रर्द्धि॑या⁠। वा॒य्वश्वा॑ रश्मि॒पत॑यः⁠। मरी᳚च्यात्मानो॒ अद्रु॑हः⁠। दे॒वीर् भु॑वन॒ सूव॑रीः⁠। पु॒त्र॒व॒त्त्वाय॑ मे सुत⁠। महानाम्नीर्म॑हामा॒नाः⁠। म॒ह॒सो म॑हस॒स्स्वः॑⁠। दे॒वीः प॑र्जन्य॒ सूव॑रीः⁠। पु॒त्र॒व॒त्त्वाय॑ मे सुत⁠ ॥ [२] (१०) अ॒पाश्न्यु॑ष्णिम॒पा रख्‍षः॑⁠। अ॒पाश्न्यु॑ष्णिम॒पा रघ᳚म्⁠। अपा᳚घ्रा॒मप॑ चा॒वर्ति᳚म्⁠। अप॑ दे॒वीरि॒तो हि॑त⁠। वज्रं॑ दे॒वीरजी॑ताꣴश्च⁠। भुव॑नन्देव॒सूव॑रीः⁠। आ॒दि॒त्यानदि॑तिन्दे॒वीम्⁠। योनि॑नोद्‌र्ध्वमु॒दीष॑त⁠। शि॒वा न॒श्शन्त॑मा भवन्तु⁠। दि॒व्या आप॒ ओष॑धयः⁠। सु॒मृ॒डी॒का सर॑स्वति⁠। मा ते॒ व्यो॑म स॒न्दृशि॑⁠ ॥ [३] (१२) (अ॒मुतः॑ सु॒ तौष॑धयो॒ द्वे च॑) ॥१॥
स्मृतिः॑ प्र॒त्यख्‍ष॑मैति॒ह्य᳚म्⁠। अनु॑मानश्चतुष्ट॒यम्⁠। ए॒तैरादि॑त्यमण्डलम्⁠। सर्वै॑–रेव॒ विधा᳚स्यते⁠। सूर्यो॒ मरी॑चि॒माद॑त्ते⁠। सर्वस्मा᳚द्भुव॑नाद॒धि⁠। तस्याः पाकवि॑शेषे॒ण⁠। स्मृ॒तङ्का॑लवि॒शेष॑णम्⁠। न॒दीव॒ प्रभ॑वात्का॒चित्⁠। अ॒ख्‍षय्या᳚थ्स्यन्द॒ते य॑था⁠ ॥ [४] (१०) तान्नद्योऽभिस॑माय॒न्ति⁠। सो॒रुस्सती॑ न नि॒वर्त॑–ते⁠॥ ए॒वन्ना॒ना स॑मुत्था॒नाः⁠। का॒लास्स॑म्वँथ्स॒रꣴ श्रि॑ताः⁠। अणुशश्च म॑हश॒श्च⁠। सर्वे॑ समव॒यन्त्रि॑ तम्⁠॥ स तै᳚स्स॒र्वैस्स॑मावि॒ष्टः⁠। ऊ॒रुस्स॑न्न नि॒वर्त॑ते⁠। अधिसम्वँथ्स॑रव्ँवि॒द्यात्⁠। तदेव॑ लख्‍ष॒णे⁠ ॥ [५] (१०) अणुभिश्च म॑हद्भि॒श्च⁠। स॒मारू॑ढः प्र॒दृश्य॑ते⁠। सम्वँथ्सरः प्र॑त्यख्‍षे॒ण⁠। ना॒धिस॑त्त्वः प्र॒दृश्य॑ते⁠। प॒टरो॑ विक्लि॑धः पि॒ङ्गः⁠। ए॒तद् व॑रुण॒ लख्‍ष॑णम्⁠। यत्रैत॑दुप॒दृश्य॑ते⁠। स॒हस्र॑न्तत्र॒ नीय॑ते⁠। एकꣳ हि शिरो ना॑ना मु॒खे⁠। कृ॒थ्स्नं त॑दृतु॒ लख्‍ष॑णम्⁠ ॥ [६] (१०) उभयतः सप्ते᳚न्द्रिया॒णि⁠। ज॒ल्पितं॑ त्वेव॒ दिह्य॑ते⁠॥ शुक्लकृष्णे सम्वँ॑थ्सर॒स्य⁠। दख्‍षिण वाम॑योः पा॒र्श्वयोः⁠। तस्यै॒षा भव॑ति⁠। शु॒क्रं ते॑ अ॒न्यद्य॑ज॒तं ते॑ अ॒न्यत्⁠। विषु॑रूपे॒ अह॑नी॒ द्यौरि॑वासि⁠। विश्वा॒ हि मा॒या अव॑सि स्वधावः⁠। भ॒द्रा ते॑ पूषन्नि॒ह रा॒तिर॒स्त्विति॑⁠। नात्र॒ भुव॑नं⁠। न पू॒षा⁠। न प॒शवः॑⁠। नादित्यः सम्वँथ्सर एव प्रत्यख्‍षेण प्रियत॑मव्ँवि॒द्यात्⁠। एतद्वै सम्वँथ्सरस्य प्रियत॑मꣳ रू॒पम्⁠। योऽस्य महानर्थ उत्पथ्स्यमा॑नो भ॒वति⁠। इदं पुण्यं कु॑रुष्वे॒ति⁠। तमाहर॑णं द॒द्यात्⁠ ॥ [७] (१७) ॥२॥
सा॒क॒ञ्जाना॑ꣳ स॒प्तथ॑माहुरेक॒जम्⁠। षडु॑द्य॒मा ऋष॑यो देव॒जा इति॑⁠। तेषा॑मि॒ष्टानि॒ विहि॑तानि धाम॒शः⁠। स्था॒त्रे रे॑जन्ते॒ विकृ॑तानि रूप॒शः⁠। कोनु॑ मर्या॒ अमि॑थितः⁠। सखा॒ सखा॑यमब्रवीत्⁠। जहा॑को अ॒स्मदी॑षते⁠। यस्ति॒त्याज॑ सखि॒विद॒ꣳ॒ सखा॑यम्⁠। न तस्य॑ वा॒च्यपि॑ भा॒गो अ॑स्ति⁠। यदी॑ꣳ शृ॒णोत्य॒लक॑ꣳ शृणोति⁠ ॥ [८] (१०) न हि प्र॒वेद॑ सुकृ॒तस्य॒ पन्था॒मिति॑⁠। ऋ॒तुरृ॑तुना नु॒द्यमा॑नः⁠। विन॑नादा॒भिधा॑वः⁠। षष्टिश्च त्रिꣳश॑का व॒ल्गाः⁠। शु॒क्लकृ॑ष्णौ च॒ षाष्टि॑कौ⁠। सा॒रा॒ग॒व॒स्त्रैर्ज॒रद॑ख्‍षः⁠। व॒स॒न्तो वसु॑भिस्स॒ह⁠। स॒म्वँ॒थ्स॒रस्य॑ सवि॒तुः⁠। प्रै॒ष॒कृत् प्र॑थ॒मस्स्मृ॑तः⁠। अ॒मूना॒दय॑तेत्य॒न्यान्⁠ ॥ [९] (१०) अ॒मूꣴश्च॑ परि॒रख्‍ष॑तः⁠। ए॒ता वा॒चः प्र॑युज्य॒न्ते⁠। यत्रै त॑दुप॒दृश्य॑ते⁠। ए॒तदे॒व वि॑जानी॒यात्⁠। प्र॒माणं॑ काल॒पर्य॑ये⁠। वि॒शे॒ष॒णं तु॑ वख्‍ष्या॒मः⁠। ऋ॒तूनां᳚ तन्नि॒बोध॑त⁠। शुक्लवासा॑ रुद्र॒गणः⁠। ग्री॒ष्मेणा॑वर्त॒ते स॑ह⁠। नि॒जह॑न् पृथि॑वीꣳ स॒र्वाम्⁠ ॥ [१०] (१०) ज्यो॒तिषा᳚ऽप्रति॒ख्येन॑ सः⁠। वि॒श्व॒रू॒पाणि॑ वासा॒ꣳ॒सि⁠। आ॒दि॒त्यानां᳚ नि॒बोध॑त⁠। सम्वँथ्सरीण॑ङ्कर्म॒फलम्⁠। वर्षाभिर् द॑दता॒ꣳ॒ सह⁠। अदुःखो॑ दुःख च॑ख्‍षुरि॒व⁠। तद्मा॑ पीत इव॒ दृश्य॑ते⁠। शीतेना᳚ व्यथ॑यन्नि॒व⁠। रु॒रुद॑ख्‍ष इव॒ दृश्य॑ते⁠। ह्लादयते᳚ ज्वल॑तश्चै॒व⁠। शा॒म्यत॑श्चास्य॒ चख्‍षु॑षी⁠। यावै प्रजा भ्र॑ꣴश्य॒न्ते⁠। सम्वँथ्सरात्ता भ्र॑ꣴश्य॒न्ते⁠। याः॒ प्रति॑तिष्ठ॒न्ति⁠। संवँथ्सरे ताः प्रति॑तिष्ठ॒न्ति⁠। व॒र्॒षाभ्य॑ इत्य॒र्थः⁠ ॥ [११] (१६) (शृ॒णो॒ त्य॒न्यान्थ् स॒र्वा मे॒व षट्च॑) ॥३॥
अख्‍षि॑दुः॒खोत्थि॑तस्यै॒व⁠। वि॒प्रस॑न्ने क॒नीनि॑के⁠। आङ्क्ते चाद्ग॑णं ना॒स्ति⁠। ऋ॒भूणां᳚ तन्नि॒बोध॑त⁠। क॒न॒का॒भानि॑ वासा॒ꣳ॒सि⁠। अ॒हता॑नि नि॒बोध॑त⁠। अन्नमश्र्नीत॑ मृज्मी॒त⁠। अ॒हव्ँवो॑ जीव॒नप्र॑दः⁠। ए॒ता वा॒चः प्र॑युज्य॒न्ते⁠। श॒रद्य॑त्रोप॒ दृश्य॑ते⁠ ॥ [१२] (१०) अभिधून्वन्तोऽभिघ्न॑न्त इ॒व⁠। वा॒तव॑न्तो म॒रुद्ग॑णाः⁠। अमुतो जेतुमिषुमु॑खमि॒व⁠। सन्नद्धास्सह द॑दृशे॒ ह⁠। अपद्ध्वस्तैर्वस्तिव॑र्णैरि॒व⁠। वि॒शि॒खासः॑ कप॒र्दिनः⁠। अक्रुद्धस्य योथ्स्य॑मान॒स्य⁠। क्रु॒द्धस्ये॑व॒ लोहि॑नी⁠। हेमतश्चख्‍षु॑षी वि॒द्यात्⁠। अ॒ख्‍ष्णयोः᳚ ख्‍षिप॒णोरि॑व⁠ ॥ [१३] (१०) दुर्भिख्‍षं देव॑लोके॒षु⁠। म॒नूना॑मुद॒कङ्गृ॑हे⁠। ए॒ता वा॒चः प्र॑वद॒न्तीः⁠। वै॒द्युतो॑ यान्ति॒ शैशि॑रीः⁠। ता अ॒ग्निः पव॑माना॒ अन्वै᳚ख्‍षत⁠। इ॒ह जी॑वि॒कामप॑रिपश्यन्न्⁠। तस्यै॒षा भव॑ति⁠। इ॒हेह व॑स्स्वत॒पसः⁠। मरु॑त॒स्सूर्य॑त्वचः⁠। शर्म॑ स॒प्रथा॒ आवृ॑णे⁠ ॥ [१४] (१०) (दृश्य॑त इ॒वा वृ॑णे) ॥४॥
अति॑ ता॒म्राणि॑ वासा॒ꣳ॒सि⁠। अ॒ष्टिव॑ज्रि श॒तघ्नि॑ च⁠। विश्वे देवा विप्र॑हर॒न्ति⁠। अ॒ग्निजि॑ह्वा अ॒सश्च॑त⁠। नैव देवो॑ न म॒र्त्यः⁠। न राजा व॑रुणो॒ विभुः⁠। नाग्निर्नेन्द्रो न प॑वमा॒नः⁠। मा॒तृक्क॑च्च न॒ विद्य॑ते⁠। दि॒व्यस्यैका॒ धनु॑रार्त्निः⁠। पृ॒थि॒व्यामप॑रा श्रि॒ता⁠ ॥ [१५] (१०) तस्येन्द्रो वम्रि॑रूपे॒ण⁠। ध॒नुर्ज्या॑मछि॒नथ्स्व॑यम्⁠॥ तदि॑न्द्र॒धनु॑रित्य॒ज्यम्⁠। अ॒भ्रव॑र्णेषु॒ चख्‍ष॑ते⁠। एतदेव शम्योँर्बार्ह॑स्पत्य॒स्य⁠। ए॒तद् रु॑द्रस्य॒ धनुः⁠। रु॒द्रस्य॑ त्वेव॒ धनु॑रार्त्निः⁠। शिर॒ उत्पि॑पेष⁠। स प्र॑व॒र्ग्यो॑ऽभवत्⁠। तस्मा॒द् यस्सप्र॑व॒र्ग्येण॑ य॒ज्ञेन॒ यज॑ते⁠। रु॒द्रस्य॒ स शिरः॒ प्रति॑दधाति⁠। नैन॑ꣳ रु॒द्र आरु॑को भवति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠ ॥ [१६] (१३) (श्रि॒ता यज॑ते॒ त्रीणि॑ च) ॥५॥
अ॒त्यू॒र्ध्वा॒ख्‍षोऽति॑रश्चात्⁠। शिशि॑रः प्र॒दृश्य॑ते⁠। नैव रूपन्न॑ वासा॒ꣳ॒सि⁠। न चख्‍षुः॑ प्रति॒दृश्य॑ते⁠। अ॒न्योन्य॒न्तु न॑ हिꣴस्रा॒तः⁠। स॒तस्त॑द्देव॒लख्‍ष॑णम्⁠। लोहितोऽख्‍ष्णि शा॑रशी॒र्ष्णिः⁠। सू॒र्यस्यो॑दय॒नं प्र॑ति⁠॥ त्वं करोषि॑ न्यञ्ज॒लिकाम्⁠। त्वं॒ करो॑षि नि॒जानु॑काम्⁠ ॥ [१७] (१०) निजानुकामे᳚ न्यञ्ज॒लिका⁠। अमी वाचमुपास॑तामि॒ति⁠। तस्मै सर्व ऋतवो॑ नम॒न्ते⁠। मर्यादा करत्वात्प्र॑पुरो॒धाम्⁠। ब्राह्मण॑ आप्नो॒ति⁠। य ए॑वव्ँवे॒द⁠। स खलु सम्वँथ्सर एतैस्सेनानी॑भिस्स॒ह⁠। इन्द्राय सर्वान्कामान॑भिव॒हति⁠। स द्र॒फ्सः⁠। तस्यै॒षा भव॑ति⁠ ॥ [१८] (१०) अव॑ द्र॒फ्सो अ॑ꣳश॒मती॑मतिष्ठत्⁠। इ॒या॒नः कृ॒ष्णो द॒शभि॑स्स॒हस्रैः᳚⁠। आव॒र्तमिन्द्रः॒ शच्या॒ धम॑न्तम्⁠। उपस्नुहि तन्नृमणामथ॑द्रामि॒ति⁠॥ एतयैवेन्द्रस्सलावृ॑क्या स॒ह⁠। असुरान् प॑रिवृ॒श्चति⁠। पृथि॑व्य॒ꣳ॒ शुम॑ती⁠। ताम॒न्वव॑स्थितस्सम्वँथ्स॒रो दि॒वञ्च॑⁠। नैवव्ँविदुषाऽऽचार्या᳚न्तेवा॒सिनौ⁠। अन्योन्यस्मै᳚ द्रुह्या॒ताम्। यो द्रु॒ह्यति⁠। भ्रश्यते स्व॑र्गाल्लो॒कात्⁠। इत्यृतुम॑ण्डला॒नि⁠। सूर्य मण्डला᳚न्याख्या॒यिकाः⁠। अत ऊद्‌र्ध्वꣳस॑निर्व॒चनाः⁠ ॥ [१९] (१५) (नि॒जानु॑कां॒ भव॑ति द्रुह्या॒तां पञ्च॑ च) ॥६॥
आरोगो भ्राजः पटरः॑ पत॒ङ्गः⁠। स्वर्णरो ज्योतिषीमा॑न्विभा॒सः⁠। ते अस्मै सर्वे दिवमा॑तप॒न्ति⁠। ऊर्जं दुहाना अनपस्फुर॑न्त इ॒ति⁠। कश्य॑पोऽष्ट॒मः⁠। स महामेरुन्न॑ जहा॒ति⁠। तस्यै॒षा भव॑ति⁠। यत्ते॒ शिल्प॑ङ्कश्यप रोच॒नाव॑त्⁠। इ॒न्द्रि॒याव॑त्पुष्क॒लञ्चि॒त्रभा॑नु⁠। यस्मि॒न्थ्सूर्या॒ अर्पि॑तास्स॒प्त सा॒कम्⁠ ॥ [२०] (१०) तस्मिन्राजानमधिविश्रये॑ममि॒ति⁠। ते अस्मै सर्वे कश्यपाज्ज्योति॑र्लभ॒न्ते⁠। तान्थ्सोमः कश्यपादधि॑निर्द्ध॒मति⁠। भ्रस्ता कर्म कृ॑दिवै॒वम्⁠। प्राणो जीवानीन्द्रिय॑जीवा॒नि⁠। सप्त शीर्‌ष॑ण्याः प्रा॒णाः⁠। सूर्या इ॑त्याचा॒र्याः⁠। अपश्यमहमेतान्थ्सप्त सू᳚र्यानि॒ति⁠। पञ्चकर्णो॑ वाथ्स्या॒यनः⁠। सप्तकर्ण॑श्च प्ला॒ख्‍षिः⁠ ॥ [२१] (१०) आनुश्रविक एव नौ कश्य॑प इ॒ति⁠। उभौ॑ वेद॒यिते⁠। न हि शेकुमिव महामे॑रुङ्ग॒न्तुम्⁠। अपश्यमहमेतथ्सूर्यमण्डलम्परिव॑र्तमा॒नम्⁠। गा॒र्ग्यः प्रा॑णत्रा॒तः⁠। गच्छन्त म॑हामे॒रुम्⁠। एक॑ञ्चाज॒हतम्⁠। भ्राजपटरपत॑ङ्गा नि॒हने⁠। तिष्ठन्ना॑तप॒न्ति⁠। तस्मा॑दि॒ह तप्त्रि॑तपाः⁠ ॥ [२२] (१०) अ॒मुत्रे॒तरे⁠। तस्मा॑दि॒हा तप्त्रि॑तपाः⁠। तेषा॑मेषा॒ भव॑ति⁠। स॒प्त सूर्या॒ दिव॒मनु॒ प्रवि॑ष्टाः⁠। तान॒न्वेति॑ प॒थिभि॑र्दख्‍षि॒णावान्॑। ते अस्मै सर्वे घृतमा॑तप॒न्ति⁠। ऊर्जं दुहाना अनपस्फुर॑न्त इ॒ति⁠। सप्तर्त्विजस्सूर्या इ॑त्याचा॒र्याः⁠। तेषा॑मेषा॒ भव॑ति⁠। स॒प्त दिशो॒ नाना॑ सूर्याः⁠ ॥ [२३] (१०) स॒प्त होता॑र ऋ॒त्विजः॑⁠। देवा आदित्या॑ ये स॒प्त⁠। तेभिः सोमाभी रख्‍ष॑ण इ॒ति⁠। तद॑प्याम्ना॒यः⁠। दिग्भ्राज ऋतू᳚न् करो॒ति⁠। एत॑यैवा॒वृता ऽऽसहस्रसूर्यताया इति वै॑शम्पा॒यनः⁠। तस्यै॒षा भव॑ति⁠। यद्द्याव॑ इन्द्र ते श॒तꣳ श॒तं भूमीः᳚⁠। उ॒त स्युः⁠। न त्वा॑ वज्रिन्थ्स॒हस्र॒ꣳ॒ सूर्याः᳚⁠ ॥ [२४] (१०) अनु न जातमष्ट रोद॑सी इ॒ति⁠। नाना लिङ्गत्वादृतूनां नाना॑ सूर्य॒त्वम्⁠। अष्टौ तु व्यवसि॑ता इ॒ति⁠। सूर्यमण्डलान्यष्टा॑त ऊ॒द्‌र्ध्वम्⁠। तेषा॑मेषा॒ भव॑ति⁠। चि॒त्रं दे॒वाना॒मुद॑गा॒दनी॑कम्⁠। चख्‍षु॑र् मि॒त्रस्य॒ वरु॑णस्या॒ग्नेः⁠। आऽप्रा॒ द्यावा॑ पृथि॒वी अ॒न्तरि॑ख्‍षम्⁠। सूर्य आत्मा जगतस्तस्थु॑षश्चे॒ति⁠ ॥ [२५] (९) (सा॒कं प्ला॒ख्‍षि स्तप्त्रि॑तपा॒ नाना॑सूर्याः॒ सूर्या॒ +नव॑ च) ॥७॥
क्वेदमभ्रं॑ निवि॒शते⁠। क्वाय॑ꣳ सम्वँथ्स॒रो मि॑थः⁠। क्वाहः क्वेयन् दे॑व रा॒त्री⁠। क्व मासा ऋ॑तवः॒ श्रिताः⁠। अर्द्धमासा॑ मुहू॒र्ताः⁠। निमेषास्त्रु॑टिभि॒स्सह⁠। क्वेमा आपो नि॑विश॒न्ते⁠। य॒दीतो॑ यान्ति॒ संप्र॑ति⁠। काला अफ्सु नि॑विश॒न्ते⁠। आ॒पः सूर्ये॑ स॒माहि॑ताः⁠ ॥ [२६] (१०) अभ्रा᳚ण्य॒पः प्र॑पद्य॒न्ते⁠। वि॒द्युथ्सूर्ये॑ स॒माहि॑ता⁠। अनवर्णे इ॑मे भू॒मी⁠। इ॒यञ्चा॑सौ च॒ रोद॑सी⁠। किꣴ स्विदत्रान्त॑रा भू॒तम्⁠। ये॒नेमे वि॑धृते॒ उभे⁠। वि॒ष्णुना॑ विधृ॑ते भू॒मी⁠। इ॒ति व॑थ्सस्य॒ वेद॑ना⁠। इरा॑वती धेनु॒मती॒ हि भू॒तम्⁠। सू॒य॒व॒सिनी॒ मनु॑षे दश॒स्ये᳚⁠ ॥ [२७] (१०) व्य॑ष्टभ्ना॒द्रोद॑सी॒ विष्ण॑वे॒ते⁠। दा॒धर्थ॑ पृथि॒वीम॒भितो॑ म॒यूखैः᳚⁠। किन्तद्विष्णो र्ब॑लमा॒हुः⁠। का॒ दीप्तिः॑ किं प॒राय॑णम्⁠। एको॑ य॒द्धार॑य द्दे॒वः⁠। रे॒जती॑ रोद॒सी उ॑भे⁠। वाताद्विष्णोर् ब॑ल मा॒हुः⁠। अ॒ख्‍षरा᳚द्दीप्ति॒ रुच्य॑ते⁠। त्रि॒पदा॒द्धार॑यद्दे॒वः⁠। यद्विष्णो॑रेक॒मुत्त॑मम्⁠ ॥ [२८] (१०) अ॒ग्नयो॑ वाय॑वश्चै॒व⁠। ए॒तद॑स्य प॒राय॑णम्⁠। पृच्छामि त्वा प॑रं मृ॒त्युम्⁠। अ॒वमं॑ मद्ध्य॒मञ्च॑तुम्⁠। लो॒कञ्च॒ पुण्य॑पापा॒नाम्⁠। ए॒तत्पृ॑च्छामि॒ संप्र॑ति⁠। अ॒मुमा॑हुः प॑रं मृ॒त्युम्⁠। प॒वमा॑नन्तु॒ मद्ध्य॑मम्⁠। अ॒ग्निरे॒वाव॑मो मृ॒त्युः⁠। च॒न्द्रमा᳚श्चतु॒रुच्य॑ते⁠ ॥ [२९] (१०) अ॒ना॒भो॒गाः प॑रं मृ॒त्युम्⁠। पा॒पाः स॑म्यँन्ति॒ सर्व॑दा⁠। आभोगास्त्वेव॑ सम्यँ॒न्ति⁠। य॒त्र पु॑ण्यकृ॒तो ज॑नाः⁠। ततो॑ म॒द्ध्यम॑माय॒न्ति⁠। च॒तुम॑ग्निञ्च॒ संप्र॑ति⁠। पृच्छामि त्वा॑ पाप॒कृतः⁠। य॒त्र या॑तय॒ते य॑मः⁠। त्वन्नस्तद्ब्रह्म॑न् प्रब्रू॒हि⁠। य॒दि वे᳚त्थाऽस॒तो गृ॑हान्⁠ ॥ [३०] (१०) क॒श्यपा॑दुदि॑तास्सू॒र्याः⁠। पा॒पान्नि॑र्घ्नन्ति॒ सर्व॑दा⁠। रोदस्योरन्त॑र् देशे॒षु⁠। तत्र न्यस्यन्ते॑ वास॒वैः⁠। तेऽशरीराः प्र॑पद्य॒न्ते⁠। य॒थाऽपु॑ण्यस्य॒ कर्म॑णः⁠। अपा᳚ण्य॒पाद॑ केशा॒सः⁠। त॒त्र ते॑ऽयोनि॒जा ज॑नाः⁠। मृत्वा पुनर्मृत्युमा॑पद्य॒न्ते⁠। अ॒द्यमा॑नास्स्व॒कर्म॑भिः⁠ ॥ [३१] (१०) आशातिकाः क्रिम॑य इ॒व⁠। ततः पूयन्ते॑ वास॒वैः⁠। अपै॑तम्मृ॒त्युञ्ज॑यति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠। स खल्वैव॑व्ँविद्ब्रा॒ह्मणः⁠। दी॒र्घश्रु॑त्तमो॒ भव॑ति⁠। कश्य॑प॒स्याति॑थिः॒ सिद्धग॑मनः॒ सिद्धाग॑मनः⁠। तस्यै॒षा भव॑ति⁠। आयस्मिन्᳚थ्स॒प्त वा॑स॒वाः⁠। रोह॑न्ति पू॒र्व्या॑ रुहः॑⁠ ॥ [३२] (१०) ऋषि॑र्ह दीर्घ॒श्रुत्त॑मः⁠। इन्द्रस्य घर्मो अति॑थिरि॒ति⁠। कश्यपः पश्य॑को भ॒वति⁠। यथ्सर्वं परिपश्यती॑ति सौ॒ख्‍ष्म्यात्⁠। अथाग्ने॑रष्टपु॑रुष॒स्य⁠। तस्यै॒षा भव॑ति⁠। अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये अ॒स्मान्⁠। विश्वा॑नि देव व॒युना॑नि वि॒द्वान्⁠। यु॒यो॒द्ध्य॑स्मज्जु॑हुरा॒णमेनः॑⁠। भूयिष्ठान्ते नम उक्तिं वि॑धेमे॒ति⁠ ॥ [३३] (१०) ॥८॥
अग्निश्च जात॑वेदा॒श्च⁠। सहोजा अ॑जिरा॒प्रभुः⁠। वैश्वानरो न॑र्यापा॒श्च⁠। प॒ङ्क्तिरा॑धाश्च॒ सप्त॑मः⁠। विसर्पे वाष्ट॑मोऽग्नी॒नाम्⁠। एतेऽष्टौ वसवः ख्‍षि॑ता इ॒ति⁠। यथर्त्वेवाग्नेरर्चिर्वर्ण॑ विशे॒षाः⁠। नीलार्चिश्च पीतका᳚र्चिश्चे॒ति⁠। अथ वायोरेकादशपुरुषस्यैकादश॑स्त्रीक॒स्य⁠। प्रभ्राजमाना व्य॑वदा॒ताः⁠ ॥ [३४] (१०) याश्च वासु॑कि वै॒द्युताः⁠। रजताः परु॑षाः श्या॒माः⁠। कपिला अ॑तिलो॒हिताः⁠। ऊद्‌र्ध्वा अवप॑तन्ता॒श्च⁠। वैद्युत इ॑त्येका॒दश⁠। नैनव्ँवैद्युतो॑ हिन॒स्ति⁠। य ए॑वव्ँवे॒द⁠। स होवाच व्यासः पा॑राश॒र्यः⁠। विद्युद्वधमेवाहं मृत्युमै᳚च्छमि॒ति⁠। न त्वका॑मꣳ ह॒न्ति⁠ ॥ [३५] (१०) य ए॑वव्ँवे॒द⁠। अथ ग॑न्धर्व॒गणाः⁠। स्वान॒ भ्राट्⁠। अङ्घा॑रि॒र् बंभा॑रिः⁠। हस्तः॒ सुह॑स्तः⁠। कृशा॑नुर् वि॒श्वाव॑सुः⁠। मूद्‌र्धन्वान्थ्सू᳚र्यव॒र्चाः⁠। कृतिरित्येकादश ग॑न्धर्व॒गणाः⁠। देवाश्च म॑हादे॒वाः⁠। रश्मयश्च देवा॑ गर॒गिरः⁠ ॥ [३६] (१०) नैनङ्गरो॑ हिन॒स्ति⁠। य ए॑वव्ँवे॒द⁠। गौ॒री मि॑माय सलि॒लानि॒ तख्‍ष॑ती⁠। एक॑पदी द्वि॒पदी॒ सा चतु॑ष्पदी⁠। अ॒ष्टाप॑दी॒ नव॑पदी बभू॒वुषी᳚⁠। सहस्राख्‍षरा परमे व्यो॑मन्नि॒ति⁠। वाचो॑ विशे॒षणम्⁠। अथ निगद॑व्याख्या॒ताः⁠। ताननुक्र॑मिष्या॒मः⁠। व॒राहव॑स्स्वत॒पसः⁠ ॥ [३७] (१०) वि॒द्युन् म॑हसो॒ धूप॑यः⁠। श्वापयो गृहमेधा᳚श्चेत्ये॒ते⁠। ये॒ चेमेऽशि॑मिवि॒द्विषः⁠। पर्जन्याः सप्त पृथिवीमभिव॑र्ष॒न्ति⁠। वृष्टि॑भिरि॒ति⁠। एतयैव विभक्ति वि॑परी॒ताः⁠। स॒प्तभि॒र्वातै॑ रुदी॒रिताः⁠। अमूल्ँलोकानभिव॑र्ष॒न्ति⁠। तेषा॑मेषा॒ भव॑ति⁠। स॒मा॒नमे॒तदुद॑कम्⁠ ॥ [३८] (१०) उ॒च्चैत्य॑व॒ चाह॑भिः⁠। भूमिं॑ प॒र्जन्या॒ जिन्व॑न्ति⁠। दिवं जिन्वन्त्यग्न॑य इ॒ति⁠। यदख्‍ष॑रं भू॒तकृ॑तम्⁠। विश्वे॑ देवा उ॒पास॑ते⁠। म॒हर्षि॑मस्य गो॒प्तार᳚म्⁠। ज॒मद॑ग्नि॒मकु॑र्वत⁠। ज॒मद॑ग्नि॒राप्या॑यते⁠। छन्दो॑भिश्चतुरुत्त॒रैः⁠। राज्ञः॒ सोम॑स्य तृ॒प्तासः॑⁠ ॥ [३९] (१०) ब्रह्म॑णा वी॒र्या॑वता⁠। शि॒वा नः॑ प्र॒दिशो॒ दिशः॑⁠॥ तच्छ॒य्योँरा वृ॑णीमहे⁠। गा॒तुय्ँय॒ज्ञाय॑⁠। गा॒तुय्ँय॒ज्ञप॑तये⁠। दैवी᳚ स्व॒स्तिर॑स्तु नः⁠। स्व॒स्तिर् मानु॑षेभ्यः⁠। ऊ॒द्‌र्ध्वञ्जि॑गातु भेष॒जम्⁠। शन्नो॑ अस्तु द्वि॒पदे᳚⁠। शञ्चतु॑ष्पदे⁠॥ सोमपा(३) असोमपा(३) इति निगद॑व्याख्या॒ताः⁠ ॥ [४०] (११) (व्य॒व॒दा॒ता ह॒न्ति ग॑र॒गिर स्त॒पस उद॑कं तृ॒प्तास॒ श्वतु॑ष्पद॒ एकं॑ च) ॥९॥
स॒ह॒स्र॒वृदि॑यं भू॒मिः⁠। प॒रव्ँव्यो॑म स॒हस्र॑वृत्⁠। अ॒श्विना॑ भुज्यू॑ नास॒त्या⁠। वि॒श्वस्य॑ जग॒तस्प॑ती⁠। जाया भूमिः प॑तिर्व्यो॒म⁠। मि॒थुन॑न्ता अ॒तुर्य॑थुः⁠। पुत्रो बृहस्प॑ती रु॒द्रः⁠। स॒रमा॑ इति॑ स्त्रीपु॒मम्⁠। शु॒क्रव्ँवा॑म॒न्यद्य॑ज॒तव्ँवा॑म॒न्यत्⁠। विषु॑रूपे॒ अह॑नी॒ द्यौरि॑व स्थः⁠ ॥ [४१] (१०) विश्वा॒ हि मा॒या अव॑थस्स्वधावन्तौ⁠। भ॒द्रा वां᳚ पूषणावि॒ह रा॒तिर॑स्तु⁠। वासा᳚त्यौ चि॒त्रौ जग॑तो नि॒धानौ᳚⁠। द्यावा॑भूमी च॒रथः॑ स॒ꣳ॒ सखा॑यौ⁠। ताव॒श्विना॑ रा॒सभा᳚श्वा॒ हव॑म्मे⁠। शु॒भ॒स्प॒ती॒ आ॒गत॑ꣳ सू॒र्यया॑ स॒ह⁠। त्युग्रो॑ ह भु॒ज्युम॑श्विनोद मे॒घे⁠। र॒यिन्न कश्चि॑न् ममृ॒वा(२) अँवा॑हाः⁠। तमू॑हथुर्नौ॒भिरा᳚त्म॒न्वती॑भिः⁠। अ॒न्त॒रि॒ख्‍ष॒ प्रुड्भि॒रपो॑दकाभिः⁠ ॥ [४२] (१०) ति॒स्रः ख्‍षप॒स्त्रिरहा॑ ऽति॒व्रज॑द्भिः⁠। नास॑त्या भु॒ज्युमू॑हथुः पत॒ङ्गैः⁠। स॒मु॒द्रस्य॒ धन्व॑न्ना॒र्द्रस्य॑ पा॒रे⁠। त्रि॒भी रथैः᳚ श॒तप॑द्भिः॒ षड॑श्वैः⁠। स॒वि॒तार॒व्ँवित॑न्वन्तम्⁠। अनु॑बद्ध्नाति शांब॒रः⁠। आपपूर्षंब॑रश्चै॒व⁠। स॒विता॑ऽरेप॒सो॑ऽभवत्⁠। त्यꣳ सुतृप्तव्ँवि॑दित्वै॒व⁠। ब॒हुसो॑म गि॒रव्ँव॑शी⁠ ॥ [४३] (१०) अन्वेति तुग्रो व॑क्रिया॒न्तम्⁠। आयसूयान्थ् सोम॑तृफ्सु॒षु⁠॥ स सङ्ग्रामस्तमो᳚द्योऽत्यो॒तः⁠। वाचो गाः पि॑पाति॒ तत्⁠। स तद्गोभिः स्तवा᳚ऽत्येत्य॒न्ये⁠। र॒ख्‍षसा॑ऽनन्वि॒ताश्च॑ ये⁠। अ॒न्वेति॒ परि॑वृत्त्या॒ऽस्तः⁠। ए॒वमे॒तौ स्थो॑ अश्विना⁠। ते ए॒ते द्युः॑ पृथि॒व्योः⁠। अह॑रह॒र्गर्भ॑न्दधाथे⁠ ॥ [४४] (१०) तयो॑ रे॒तौ व॒थ्सा व॑होरा॒त्रे⁠। पृ॒थि॒व्या अहः॑⁠। दि॒वो रात्रिः॑⁠। ता अवि॑सृष्टौ⁠। दंप॑ती ए॒व भ॑वतः⁠। तयो॑ रे॒तौ व॒थ्सौ⁠। अ॒ग्निश्चा॑दि॒त्यश्च॑⁠। रा॒त्रेर्व॒थ्सः⁠। श्वे॒त आ॑दि॒त्यः⁠। अह्नो॒ऽग्निः⁠ ॥ [४५] (१०) ता॒म्रो अ॑रु॒णः⁠। ता अवि॑सृष्टौ⁠। दम्प॑ती ए॒व भ॑वतः⁠। तयो॑ रे॒तौ व॒थ्सौ⁠। वृ॒त्रश्च॑ वैद्यु॒तश्च॑⁠। अ॒ग्नेर्वृ॒त्रः⁠। वै॒द्युत॑ आदि॒त्यस्य॑⁠। ता अवि॑सृष्टौ⁠। दम्प॑ती ए॒व भ॑वतः⁠। तयो॑ रे॒तौ व॒थ्सौ⁠ ॥ [४६] (१०) उ॒ष्मा च॑ नीहा॒रश्च॑⁠। वृ॒त्रस्यो॒ष्मा⁠। वै॒द्यु॒तस्य॑ नीहा॒रः⁠। तौ तावे॒व प्रति॑पद्येते⁠। सेयꣳ रात्री॑ ग॒र्भिणी॑ पु॒त्रेण॒ सम्वँ॑सति⁠। तस्या॒ वा ए॒तदु॒ल्बणम्᳚⁠। यद्रात्रौ॑ र॒श्मयः॑⁠। यथा॒ गोर्ग॒र्भिण्या॑ उ॒ल्बणम्᳚। ए॒वमे॒तस्या॑ उ॒ल्बणम्᳚॥ प्रजयिष्णुः प्रजया च पशुभि॑श्च भ॒वति⁠। य ए॑वव्ँवे॒द⁠। एतमुद्यन्तमपिय॑न्तञ्चे॒ति⁠। आदित्यः पुण्य॑स्य व॒थ्सः⁠। अथ पवि॑त्राङ्गि॒रसः⁠ ॥ [४७] (१४) (स्थो ऽपो॑दकाभिर् वशी दधाथे अ॒ग्नि स्तयो॑ रे॒तौ व॒थ्सौ भ॒वति च॒त्वारि॑ च) ॥१०॥
प॒वित्र॑वन्तः॒ परि॒वाज॒मास॑ते⁠। पि॒तैषां᳚ प्र॒त्नो अ॒भिर॑ख्‍षति व्र॒तम्⁠। म॒हस्स॑मु॒द्रव्ँवरु॑ण स्ति॒रोद॑धे⁠। धीरा॑ इच्छेकु॒र्‌द्धरु॑णेष्वा॒रभं᳚⁠। प॒वित्रं॑ ते॒ वित॑तं॒ ब्रह्म॑ण॒स्पते᳚⁠। प्रभु॒र्गात्रा॑णि॒ पर्ये॑षि वि॒श्वतः॑⁠। अत॑प्ततनू॒र् न तदा॒मो अ॑श्नुते⁠। श्रृ॒तास॒ इद्वह॑न्त॒स्तथ्समा॑शत⁠। ब्र॒ह्मा दे॒वानां᳚§1। अस॑तः स॒द्ये तत॑ख्‍षुः⁠ ॥ [४८] (१०) ऋष॑यः स॒प्तात्रि॑श्च॒ यत्⁠। सर्वेऽत्रयो अ॑गस्त्य॒श्च⁠। नख्‍ष॑त्रैः॒ शङ्कृ॑तो ऽवसन्न्⁠। अथ॑ सवितुः॒ श्यावाश्व॒स्या ऽवर्त्ति॑कामस्य⁠। अ॒मी य ऋख्‍षा॒ निहि॑ता स उ॒च्चा⁠। नक्तं॒ ददृ॑श्रे॒ कुह॑चि॒द्दिवे॑युः⁠। अद॑ब्धानि॒ वरु॑णस्य व्र॒तानि॑⁠। वि॒चा॒कश॑च्च॒न्द्रमा॒ नख्‍ष॑त्रमेति⁠। तथ्स॑वि॒तुर् वरे᳚ण्यम्⁠। भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि⁠ ॥ [४९] (१०) धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दया᳚त्⁠। तथ्स॑वि॒तुर् वृ॑णीमहे⁠। व॒यन्दे॒वस्य॒ भोज॑नम्⁠। श्रेष्ठ॑ꣳ सर्व॒धात॑मम्⁠। तुरंम्भग॑स्य धीमहि⁠। अपा॑गूहत सविता॒ तृभी॑न्⁠। सर्वा᳚न् दि॒वो अन्ध॑सः⁠। नक्त॑तान्य॑भवन् दृ॒शे⁠। अस्थ्य॒स्थ्ना संभ॑विष्यामः⁠। नाम॒ नामै॒व ना॒म मे᳚⁠ ॥ [५०] (१०) नपुꣳस॑कं॒ पुमा॒ꣴ॒स्त्र्य॑स्मि⁠। स्थाव॑रोऽस्म्यथ॒ जङ्ग॑मः⁠। य॒जेऽयख्‍षि॒ यष्टा॒हे च॑⁠। मया॑ भू॒तान्य॑यख्‍षत⁠। प॒शवो॑ मम॑ भूता॒नि⁠। अनूबन्ध्यो ऽस्म्य॑हव्ँवि॒भुः⁠। स्त्रियः॑ स॒तीः⁠। ता उ॑ मे पु॒ꣳ॒स आ॑हुः⁠। पश्य॑दख्‍ष॒ण्वान्नविचे॑तद॒न्धः⁠। क॒विर्यः पु॒त्रः स इ॒मा चि॑केत⁠ ॥ [५१] (१०) यस्ता वि॑जा॒नाथ् स॑वि॒तुः पि॒ताऽस॑त्⁠॥ अ॒न्धो मणिम॑विन्दत्⁠। तम॑नङ्गुलि॒राव॑यत्⁠। अ॒ग्री॒वः प्रत्य॑मुञ्चत्⁠। तमजि॑ह्व अ॒सश्च॑त⁠। ऊद्‌र्ध्वमूलम॑वाक्छा॒खम्⁠। वृ॒ख्‍षय्ँया॑ वेद॒ संप्र॑ति⁠। न स जातु जनः॑ श्रद्द॒द्ध्यात्⁠। मृ॒त्युर्मा॑ मार॒यादि॑तिः⁠॥ हसितꣳ रुदि॑तङ्गी॒तम्⁠ ॥ [५२] (१०) वीणा॑ पण व॒लासि॑तम्⁠। मृ॒तञ्जी॒वञ्च॑ यत्कि॒ञ्चित्⁠। अ॒ङ्गानि॑ स्नेव॒ विद्धि॑ तत्⁠॥ अतृ॑ष्य॒ꣴ॒स्तृष्य॑ ध्यायत्⁠। अ॒स्माज्जा॒ता मे॑ मिथू॒ चर॑न्न्⁠। पुत्रो निर्‌ऋत्या॑ वैदे॒हः⁠। अ॒चेता॑ यश्च॒ चेत॑नः⁠॥ स॒ तं मणिम॑विन्दत्⁠। सो॑ऽनङ्गुलि॒राव॑यत्⁠। सो॒ऽग्री॒वः प्रत्य॑मुन्चत्⁠ ॥ [५३] (१०) सोऽजि॑ह्वो अ॒सश्च॑त⁠॥ नैतमृषिव्ँविदित्वा नग॑रं प्र॒विशेत्⁠। य॑दि प्र॒विशेत्⁠। मि॒थौ चरि॑त्वा प्र॒विशेत्⁠। तथ्संभव॑स्य व्र॒तम्⁠॥ आ॒ तम॑ग्ने र॒थन्ति॑ष्ठ⁠। एका᳚श्वमेक॒ योज॑नम्⁠। एकचक्र॑मेक॒धुरम्⁠। वा॒त ध्रा॑जि ग॒तिव्ँवि॑भो⁠॥ न॒ रि॒ष्यति॑ न व्य॒थते⁠ ॥ [५४] (१०) ना॒स्याख्‍षो॑ यातु॒ सज्ज॑ति⁠। यच्छ्वेता᳚न् रोहि॑ताꣴश्चा॒ग्नेः⁠। र॒थे यु॑क्त्वाऽधि॒तिष्ठ॑ति⁠॥ एकया च दशभिश्च॑ स्वभू॒ते⁠। द्वाभ्या मिष्टये वि॑ꣳशत्या॒ च⁠। तिसृभिश्च वहसे त्रि॑ꣳशता॒ च⁠। नियुद्भिर्वायविह ता॑ विमु॒ञ्च⁠ ॥ [५५] (७) (तत॑ख्‍षुर् धीमहि ना॒म मे॑ चिकेत गी॒तं प्रत्य॑मुञ्चद् व्य॒थते +स॒प्त च॑) ॥११॥
आत॑नुष्व॒ प्रत॑नुष्व⁠। उ॒द्धमाध॑म॒ सन्ध॑म⁠। आदित्ये चन्द्र॑वर्णा॒नाम्⁠। गर्भ॒ मा धे॑हि॒ यः पुमा॑न्⁠॥ इ॒तः सि॒क्तꣳ सूर्य॑गतम्⁠। च॒न्द्रम॑से॒ रस॑ङ्कृधि⁠। वारादं जन॑याग्रे॒ऽग्निम्⁠। य एको॑ रुद्र॒ उच्य॑ते⁠॥ अ॒सं॒ ख्या॒ताः स॑हस्रा॒णि⁠। स्म॒र्यते॑ न च॒ दृश्य॑ते⁠ ॥ [५६] (१०) ए॒वमे॒तन्नि॑बोधत⁠॥ आ म॒न्द्रैरि॑न्द्र॒ हरि॑भिः⁠। या॒ हि म॒यूर॑रोमभिः⁠। मात्वा केचिन्निये मुरि॑न्न पा॒शिनः⁠। द॒ध॒न्वेव॒ ता इ॑हि⁠॥ मा म॒न्द्रैरि॑न्द्र॒ हरि॑भिः⁠। या॒मि म॒यूर॑ रोमभिः⁠। मा मा केचिन्निये मुरि॑न्न पा॒शिनः⁠। नि॒ध॒न्वेव॒ ता(२) इँ॑मि⁠॥ अणुभिश्च म॑हद्भि॒श्च⁠ ॥ [५७] (१०) नि॒घृष्वै॑ रस॒मायु॑तैः⁠। कालैर्‌हरित्व॑माप॒न्नैः⁠। इन्द्राया॑हि स॒हस्र॑ युक्⁠॥ अ॒ग्निर् वि॒भ्राष्टि॑ वसनः⁠। वा॒युः श्वेत॑सिकद्रु॒कः⁠। स॒व्ँव॒थ्स॒रो वि॑षू॒ वर्णैः᳚⁠। नित्या॒स्ते ऽनुच॑रास्त॒व⁠॥ सुब्रह्मण्योꣳ सुब्रह्मण्योꣳ सु॑ब्रह्म॒ण्योम्⁠। इन्द्रागच्छ हरिव आगच्छ मे॑धाति॒थेः⁠। मेष वृषणश्व॑स्य मे॒ने⁠ ॥ [५८] (१०) गौरावस्कन्दिन्नहल्या॑यै जा॒र⁠। कौशिकब्राह्मण गौतम॑ब्रुवा॒ण⁠॥ अ॒रु॒णाश्वा॑ इ॒हाग॑ताः⁠। वस॑वः पृथिवि॒ ख्‍षितः॑⁠। अ॒ष्टौ दि॒ग्वास॑सो॒ ऽग्नयः॑⁠। अग्निश्च जातवेदा᳚श्चेत्ये॒ते⁠॥ ताम्राश्वा᳚स्ताम्र॒रथाः⁠। ताम्रवर्णा᳚ स्तथा॒ऽसिताः⁠। दण्डहस्ताः᳚ खाद॒ग्दतः⁠। इतो रुद्राः᳚ परा॒ङ्गताः⁠ ॥ [५९] (१०) उक्तꣴ स्थानं प्रमाणञ्च॑ पुर॒ इत⁠॥ बृह॒स्पति॑श्च सवि॒ता च॑⁠। वि॒श्वरू॑पैरि॒हाग॑ताम्⁠। रथे॑नोदक॒वर्त्म॑ना⁠। अ॒फ्सुषा॑ इति॒ तद्द्व॑योः⁠॥ उक्तो वेषो॑ वासा॒ꣳ॒सि च⁠। कालावयवानामितः॑ प्रती॒ज्या⁠। वासात्या॑ इत्य॒श्विनोः⁠। कोऽन्तरिख्‍षे शब्दङ्क॑रोती॒ति⁠। वासिष्ठो रौहिणो मीमा॑ꣳसां च॒क्रे⁠। तस्यै॒षा भव॑ति⁠॥ “वा॒श्रेव॑ वि॒द्यु§2” दिति॑⁠॥ ब्रह्म॑ण उ॒दर॑णमसि⁠। ब्रह्म॑ण उदी॒रण॑मसि⁠। ब्रह्म॑ण आ॒स्तर॑णमसि⁠। ब्रह्म॑ण उप॒स्तर॑णमसि⁠ ॥ [६०] (१६) (दृश्य॑ते॒ च मे॒ने प॑रां॒॒ गता श्च॒क्रे षट् च॑) ॥१२॥
(पाठ-निर्देशः — अप॑क्रामत गभि॒र्ण्यः॑) अ॒ष्टयो॑नीम॒ष्टपु॑त्राम्⁠। अ॒ष्टप॑त्नीमि॒मां मही᳚म्⁠। अ॒हव्ँवेद॒ न मे॑ मृत्युः⁠। न चामृ॑त्युर॒घाह॑रत्⁠॥ अ॒ष्टयो᳚न्य॒ष्ट पु॑त्रम्⁠। अ॒ष्टप॑दि॒दम॒न्तरि॑ख्‍षम्⁠। अ॒हव्ँवेद॒ न मे॑ मृत्युः⁠। न चामृ॑त्युर॒घाह॑रत्⁠। अ॒ष्टयो॑नीम॒ष्टपु॑त्राम्⁠। अ॒ष्टप॑त्नीम॒मून्दिव᳚म्⁠ ॥ [६१] (१०) अ॒हव्ँवेद॒ न मे॑ मृत्युः⁠। न चामृ॑त्युर॒घाह॑रत्⁠॥ सु॒त्रामा॑णं§3 म॒हीमू॒षु §4⁠॥ अदि॑ति॒र्द्यौरदि॑तिर॒न्तरि॑ख्‍षम्⁠। अदि॑तिर्मा॒ता स पि॒ता स पु॒त्रः⁠। विश्वे॑ दे॒वा अदि॑तिः॒ पञ्च॒ जनाः᳚⁠। अदि॑तिर्जा॒तमदि॑ति॒र्जनि॑त्वम्⁠॥ अ॒ष्टौ पु॒त्रासो॒ अदि॑तेः⁠। ये जा॒ता स्त॒न्वः॑ परि॑⁠। दे॒वा (२) उँप॑प्रैथ् स॒प्तभिः॑⁠ ॥ [६२] (१०) प॒रा॒ मा॒र्ता॒ण्डमास्य॑त्⁠॥ स॒प्तभिः॑ पु॒त्रैरदि॑तिः⁠। उप॒ प्रैत् पू॒र्व्य॑य्ँयुग᳚म्⁠। प्र॒जायै॑ मृ॒त्यवे त॑त्⁠। प॒रा॒ मा॒र्ता॒ण्डमाभ॑र॒दिति॑⁠॥ ताननुक्र॑मिष्या॒मः⁠॥ मि॒त्रश्च॒ वरु॑णश्च⁠। धा॒ता चा᳚र्य॒मा च॑⁠। अꣳश॑श्च॒ भग॑श्च⁠। इन्द्रश्च विवस्वा॑ꣴश्चेत्ये॒ते⁠॥ हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भो§5 ह॒ꣳ॒सःशु॑चि॒षत्§6⁠। ब्रह्म॑ जज्ञा॒नं§7 तदित्प॒द§8 मिति॑⁠॥ ग॒र्भः प्रा॑जाप॒त्यः⁠। अथ॒ पुरु॑षः स॒प्तपुरु॑षः⁠ ॥ [६३] (१४) (अ॒मूं दिव॑ꣳ स॒प्तभि॑ रे॒ते च॒त्वारि॑ च) ॥१३॥
योऽसौ॑ त॒पन्नु॒देति॑⁠। स सर्वे॑षां भू॒तानां᳚ प्रा॒णाना॒दायो॒देति॑⁠। मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम्⁠। मा मम॑ प्रा॒णाना॒दायोद॑गाः⁠॥ अ॒सौ यो᳚ ऽस्त॒मेति॑⁠। स सर्वे॑षां भू॒तानां᳚ प्रा॒णाना॒दाया॒स्तमेति॑⁠। मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम्⁠। मा मम॑ प्रा॒णाना॒दाया स्त॑ङ्गाः⁠॥ अ॒सौ य आ॒पूर्य॑ति⁠। स सर्वे॑षां भू॒तानां᳚ प्रा॒णै रा॒पूर्य॑ति⁠ ॥ [६४] (१०) मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम्⁠। मा मम॑ प्रा॒णैरा॒पूरि॑ष्ठाः⁠॥ अ॒सौ यो॑ऽप॒ख्‍षीय॑ति⁠। स सर्वे॑षां भू॒तानां᳚ प्रा॒णैरप॑ख्‍षीयति⁠। मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम्⁠। मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ख्‍षेष्ठाः⁠॥ अ॒मूनि॒ नख्‍ष॑त्राणि⁠। सर्वे॑षां भू॒तानां᳚ प्रा॒णैरप॑ प्रसर्पन्ति॒ चोथ्स॑र्पन्ति च⁠। मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम्⁠। मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृपत॒ मोथ्सृ॑पत⁠ ॥ [६५] (१०) इ॒मे मासा᳚श्चाद्‌र्धमा॒साश्च॑⁠। सर्वे॑षां भू॒तानां᳚ प्रा॒णैरप॑ प्रसर्पन्ति॒ चोथ्स॑र्पन्ति च⁠। मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम्⁠। मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृपत॒ मोथ्सृ॑पत⁠। इ॒म ऋ॒तवः॑⁠। सर्वे॑षां भू॒तानां᳚ प्रा॒णैरप॑ प्रसर्पन्ति॒ चोथ्स॑र्पन्ति च⁠। मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम्⁠। मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृपत॒ मोथ्सृ॑पत⁠॥ अ॒यꣳ स॑व्ँवथ्स॒रः⁠। सर्वे॑षां भू॒तानां᳚ प्रा॒णैरप॑ प्रसर्पति॒ चोथ्स॑र्पति च⁠ ॥ [६६] (१०) मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम्⁠। मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृप॒ मोथ्सृ॑प⁠॥ इ॒दमहः॑⁠। सर्वे॑षां भू॒तानां᳚ प्रा॒णैरप॑ प्रसर्पति॒ चोथ्स॑र्पति च⁠। मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम्⁠। मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृप॒ मोथ्सृ॑प⁠। इ॒यꣳ रात्रिः॑⁠। सर्वे॑षां भू॒तानां᳚ प्रा॒णैरप॑ प्रसर्पति॒ चोथ्स॑र्पति च⁠। मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम्⁠। मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृप॒ मोथ्सृ॑प⁠॥ औम् भूर्भुव॒स्स्वः॑⁠॥ एतद्वो मिथुनं मा नो मिथु॑नꣳ री॒ढ्वम्⁠ ॥ [६७] (१२) (प्रा॒णैरा॒पूर्य॑ति॒मोथ्सृ॑पत॒चोथ्स॑र्पति च॒ मोथ्सृ॑प॒ द्वे च॑) ॥१४॥
(पाठ-निर्देशः — य॒था॒स्था॒नं ग॑र्भि॒ण्यः॑) अथादित्यस्याष्ट पु॑रुष॒स्य⁠॥ वसूना मादित्यानाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠॥ रुद्राणामादित्यानाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠॥ आदित्यानामादित्यानाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠॥ सता॑ꣳसत्या॒नाम्⁠। आदित्यानाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠॥ अभिधून्वता॑मभि॒घ्नताम्⁠। वातव॑तां म॒रुताम्⁠। आदित्यानाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠॥ ऋभूणामादित्यानाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠॥ विश्वेषां᳚ देवा॒नाम्⁠। आदित्यानाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠॥ सव्ँवथ्सर॑स्य स॒वितुः⁠। आदित्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠॥ औम् भूर्भुव॒स्स्वः॑⁠। रश्मयो वो मिथुनं मा नो मिथु॑नꣳ री॒ढ्वम्⁠ ॥ [६८] (१६) (ऋभूणामादित्यानाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि षट्च॑) ॥१५॥
आरोगस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। भ्राजस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। पटरस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। पतङ्गस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। स्वर्णरस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। ज्योतिषीमतस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। विभासस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। कश्यपस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। औम् भूर्भुव॒स्स्वः॑⁠। आपो वो मिथुनं मा नो मिथु॑नꣳ री॒ढ्वम्⁠ ॥ [६९] (१०) (आरोगस्य दश॑) ॥१६॥
अथ वायोरेकादशपुरुषस्यैकादश॑स्त्रीक॒स्य⁠॥ प्रभ्राजमानानाꣳ रुद्राणाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। व्यवदातानाꣳ रुद्राणाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। वासुकिवैद्युतानाꣳ रुद्राणाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। रजतानाꣳ रुद्राणाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। परुषाणाꣳ रुद्राणाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। श्यामानाꣳ रुद्राणाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। कपिलानाꣳ रुद्राणाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। अतिलोहितानाꣳ रुद्राणाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। ऊद्‌र्ध्वानाꣳ रुद्राणाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠ ॥ [७०] (१०) अवपतन्तानाꣳ रुद्राणाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। वैद्युतानाꣳ रुद्राणाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। प्रभ्राजमानीनाꣳ रुद्राणीनाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। व्यवदातीनाꣳ रुद्राणीनाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। वासुकिवैद्युतीनाꣳ रुद्राणीनाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। रजतानाꣳ रुद्राणीनाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। परुषाणाꣳ रुद्राणीनाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। श्यामानाꣳ रुद्राणीनाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। कपिलानाꣳ रुद्राणीनाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। अतिलोहितीनाꣳ रुद्राणीनाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। ऊद्‌र्ध्वानाꣳ रुद्राणीनाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। अवपतन्तीनाꣳ रुद्राणीनाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। वैद्युतीनाꣳ रुद्राणीनाꣴ स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। औम् भूर्भुव॒स्स्वः॑⁠। रूपाणि वो मिथुनं मा नो मिथु॑नꣳ री॒ढ्वम्⁠ ॥ [७१] (१५) ॥१७॥
अथाग्ने॑रष्ट पु॑रुष॒स्य⁠॥ अग्नेः पूर्वदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। जातवेदस उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। सहोजसो दख्‍षिणदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। अजिराप्रभव उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। वैश्वानरस्यापरदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। नर्यापस उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। पङ्क्तिराधस उदग्‌दिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। विसर्पिण उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि⁠। औम् भूर्भुव॒स्स्वः॑⁠। दिशो वो मिथुनं मा नो मिथु॑नꣳ री॒ढ्वम्⁠ ॥ [७२] (११) (स्व॑रेक॑म् च) ॥१८॥
दख्‍षिणपूर्वस्यान्दिशि विस॑र्पी न॒रकः⁠। तस्मान्नः प॑रिपा॒हि⁠॥ दख्‍षिणापरस्यान्दिश्य विस॑र्पी न॒रकः⁠। तस्मान्नः प॑रिपा॒हि⁠॥ उत्तरपूर्वस्यान्दिशि विषा॑दी न॒रकः⁠। तस्मान्नः प॑रिपा॒हि⁠॥ उत्तरापरस्यान्दिश्य विषा॑दी न॒रकः⁠। तस्मान्नः प॑रिपा॒हि⁠॥ आ यस्मिन्थ्‌सप्त वासवा§9 इन्द्रियाणि शतक्रत॑§10 वित्ये॒ते⁠ ॥ [७३] (९) (दख्‍षिणपूर्वस्याम् नव॑) ॥१९॥
इ॒न्द्र॒ घो॒षा वो॒ वसु॑भिः पु॒रस्ता॒दुप॑दधताम्⁠। मनो॑जवसो वः पि॒तृभि॑र् दख्‍षिण॒त उप॑दधताम्⁠। प्रचे॑ता वो रु॒द्रैः प॒श्चादुप॑दधताम्⁠। वि॒श्वक॑र्मा व आदि॒त्यैरु॑त्तर॒त उप॑दधताम्⁠। त्वष्टा॑ वो रू॒पैरु॒परि॑ष्टा॒दुप॑दधताम्⁠। संज्ञानव्ँवः प॑श्चादि॒ति⁠॥ आ॒दि॒त्यः सर्वो॒ऽग्निः पृ॑थि॒व्याम्⁠। वा॒युर॒न्तरि॑ख्‍षे⁠। सूर्यो॑ दि॒वि⁠। च॒न्द्रमा॑ दि॒ख्‍षु⁠। नख्‍ष॑त्राणि॒ स्वलो॒के⁠॥ ए॒वा ह्ये॑व⁠। ए॒वा ह्य॑ग्ने⁠। ए॒वा हि वा॑यो⁠। ए॒वा ही᳚न्द्र⁠। ए॒वा हि पू॑षन्न्⁠। ए॒वा हि दे॑वाः⁠ ॥ [७४] (१७) ॥२०॥
आप॑मापाम॒पः सर्वाः᳚⁠। अ॒स्माद॒स्मादि॒तोऽमुतः॑⁠। अ॒ग्निर्वा॒युश्च॒ सूर्य॑श्च⁠। स॒ह स॑ञ्चस्क॒रर्द्धि॑या⁠॥ वा॒य्वश्वा॑ रश्मि॒ पत॑यः⁠। मरी᳚च्यात्मानो॒ अद्रु॑हः⁠। दे॒वी र्भु॑वन॒ सूव॑रीः⁠। पु॒त्र॒व॒त्त्वाय॑ मे सुत⁠॥ महानाम्नीर्म॑हामा॒नाः⁠। म॒ह॒सो म॑हस॒स्स्वः॑⁠ ॥ [७५] (१०) दे॒वीः प॑र्जन्य॒ सूव॑रीः⁠। पु॒त्र॒व॒त्त्वाय॑ मे सुत⁠॥ अ॒पाश्न्यु॑ष्णिम॒पा रख्‍षः॑⁠। अ॒पाश्न्यु॑ष्णिम॒पा रघ᳚म्⁠। अपा᳚घ्रा॒मप॑ चा॒वर्ति᳚म्⁠। अप॑ दे॒वीरि॒तो हि॑त⁠॥ वज्रं॑ दे॒वीरजी॑ताꣴश्च⁠। भुव॑नं देव॒ सूव॑रीः⁠। आ॒दि॒त्यानदि॑तिं दे॒वीम्⁠। योनि॑नोद्‌र्ध्वमु॒दीष॑त⁠ ॥ [७६] (१०) भ॒द्रं कर्णे॑भिः शृणु॒याम॑ देवाः⁠। भ॒द्रं प॑श्येमा॒ख्‍षभि॒र्यज॑त्राः⁠। स्थि॒रैरङ्गै᳚ स्तुष्टु॒वाꣳ स॑स्त॒नूभिः॑⁠। व्यशे॑म दे॒वहि॑त॒य्ँयदायुः॑⁠॥ स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः⁠। स्व॒स्ति नः॑ पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः⁠। स्व॒स्ति न॒स्तार्ख्‍ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः⁠। स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु⁠॥ के॒तवो॒ अरु॑णासश्च⁠। ऋ॒ष॒यो वात॑रश॒नाः⁠। प्र॒ति॒ष्ठाꣳ श॒तधा॑ हि⁠। स॒माहि॑तासो सहस्र॒धाय॑सम्⁠॥ शि॒वा नः॒ शन्त॑मा भवन्तु⁠। दि॒व्या आप॒ ओष॑धयः⁠॥ सु॒मृ॒डी॒का सर॑स्वति⁠। माते॒ व्यो॑म स॒न्दृशि॑⁠ ॥ [७७] (१६) (स्व॑ रु॒दीष॑त॒ वात॑रश॒नाः षट्च॑) ॥२१॥
यो॑ऽपां पुष्प॒व्ँवेद॑⁠। पुष्प॑वान् प्र॒जावा᳚न् पशु॒मान् भ॑वति⁠। च॒न्द्रमा॒ वा अ॒पां पुष्प᳚म्⁠। पुष्प॑वान् प्र॒जावा᳚न् पशु॒मान् भ॑वति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠॥ यो॑ऽपामा॒यत॑न॒व्ँवेद॑⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। अ॒ग्निर्वा अ॒पामा॒यत॑नम्⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। यो᳚ऽग्नेरा॒यत॑न॒व्ँवेद॑⁠ ॥ [७८] (१०) आ॒यत॑नवान् भवति⁠। आपो॒ वा अ॒ग्नेरा॒यत॑नम्⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠॥ यो॑ऽपामा॒यत॑न॒व्ँवेद॑⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। वा॒युर्वा अ॒पामा॒यत॑नम्⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। यो वा॒योरा॒यत॑न॒व्ँवेद॑⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠ ॥ [७९] (१०) आपो॒ वै वा॒योरा॒यत॑नम्⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠॥ यो॑ऽपामा॒यत॑न॒व्ँवेद॑⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। अ॒सौ वै तप॑न्न॒पामा॒यत॑नम्⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। यो॑ऽमुष्य॒तप॑त आ॒यत॑न॒व्ँवेद॑⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। आपो॒वा अ॒मुष्य॒तप॑त आ॒यत॑नम्⁠ ॥ [८०] (१०) आ॒यत॑नवान् भवति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠॥ यो॑ऽपामा॒यत॑न॒व्ँवेद॑⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। च॒न्द्रमा॒ वा अ॒पामा॒यत॑नम्⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। यश्च॒न्द्रम॑स आ॒यत॑न॒व्ँवेद॑⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। आपो॒ वै च॒न्द्रम॑स आ॒यत॑नम्⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠ ॥ [८१] (१०) य ए॒वव्ँवेद॑⁠॥ यो॑ऽपामा॒यत॑न॒व्ँवेद॑⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। नख्‍ष॑त्राणि॒ वा अ॒पामा॒यत॑नम्⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। यो नख्‍ष॑त्राणामा॒यत॑न॒व्ँवेद॑⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। आपो॒ वै नख्‍ष॑त्राणामा॒यत॑नम्⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠ ॥ [८२] (१०) यो॑ऽपामा॒यत॑न॒व्ँवेद॑⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। प॒र्जन्यो॒ वा अ॒पामा॒यत॑नम्⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। यः प॒र्जन्य॑स्या॒यत॑न॒व्ँवेद॑⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। आपो॒ वै प॒र्जन्य॑स्या॒यत॑नम्⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠॥ यो॑ऽपामा॒यत॑न॒व्ँवेद॑⁠ ॥ [८३] (१०) आ॒यत॑नवान् भवति⁠। स॒व्ँव॒थ्स॒रो वा अ॒पामा॒यत॑नम्⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। यः स॑व्ँवथ्स॒रस्या॒यत॑न॒व्ँवेद॑⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। आपो॒ वै स॑व्ँवथ्स॒रस्या॒यत॑नम्⁠। आ॒यत॑नवान् भवति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠॥ यो᳚ऽफ्सु नावं॒ प्रति॑ष्ठिता॒व्ँवेद॑⁠। प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति⁠ ॥ [८४] (१०) इ॒मे वै लो॒का अ॒फ्सु प्रति॑ष्ठिताः⁠। तदे॒षाऽभ्यनू᳚क्ता⁠॥ अ॒पाꣳ रस॒मुद॑यꣳसन्न्⁠। सूर्ये॑ शु॒क्रꣳ स॒माभृ॑तम्⁠। अ॒पाꣳ रस॑स्य॒ यो रसः॑⁠। तव्ँवो॑ गृह्णाम्युत्त॒ममिति॑⁠॥ इ॒मे वै लो॒का अ॒पाꣳ रसः॑⁠। ते॑ऽमुष्मि॑न्नादि॒त्ये स॒माभ॑ताः⁠॥ जा॒नु॒द॒घ्नीमु॑त्तरवे॒दीङ्खा॒त्वा⁠। अ॒पां पू॑रयि॒त्वा गु॑ल्फद॒घ्नम्⁠ ॥ [८५] (१०) पुष्करपर्णैः पुष्करदण्डैः पुष्करैश्च॑ सꣴस्ती॒र्य⁠। तस्मि॑न् विहा॒यसे⁠। अ॒ग्निं प्र॒णीयो॑पसमा॒धाय॑⁠॥ ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति⁠। कस्मा᳚त् प्रणी॒तेऽयम॒ग्निश्ची॒यते᳚⁠। साः प्र॑णी॒तेऽयम॒फ्सु ह्यय॑ञ्ची॒यते᳚⁠। अ॒सौ भुव॑ने॒ऽप्यना॑हिताग्निरे॒ताः⁠। तम॒भित॑ ए॒ता अ॒बीष्ट॑का॒ उप॑दधाति⁠॥ अ॒ग्नि॒हो॒त्रे द॑र्‌शपूर्णमा॒सयोः᳚⁠। प॒शु॒ब॒न्धे चा॑तुर्मा॒स्येषु॑⁠ ॥ [८६] (१०) अथो॑ आहुः⁠। सर्वे॑षु यज्ञक्र॒तुष्विति॑⁠॥ ए॒तद्ध॑ स्म॒ वा आ॑हुः शण्डि॒लाः⁠। कम॒ग्निञ्चि॑नुते⁠॥ स॒त्रि॒यम॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः⁠। स॒व्ँव॒थ्स॒रं प्र॒त्यख्‍षे॑ण⁠॥ कम॒ग्निञ्चि॑नुते⁠। सा॒वि॒त्रम॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः⁠। अ॒मुमा॑दि॒त्यं प्र॒त्यख्‍षे॑ण⁠॥ कम॒ग्निञ्चि॑नुते⁠ ॥ [८७] (१०) ना॒चि॒के॒तम॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः⁠। प्रा॒णान् प्र॒त्यख्‍षे॑ण⁠॥ कम॒ग्निञ्चि॑नुते⁠। चा॒तु॒र्॒‌हो॒त्रि॒यम॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः⁠। ब्रह्म॑ प्र॒त्यख्‍षे॑ण⁠॥ कम॒ग्निञ्चि॑नुते⁠। वै॒श्व॒सृ॒जम॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः⁠। शरी॑रं प्र॒त्यख्‍षे॑ण⁠॥ कम॒ग्निञ्चि॑नुते⁠। उ॒पा॒नु॒वा॒क्य॑मा॒शुम॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः⁠ ॥ [८८] (१०) इ॒माल्ँलो॒कान् प्र॒त्यख्‍षे॑ण⁠॥ कम॒ग्निञ्चि॑नुते⁠। इ॒ममा॑रुणकेतुकम॒ग्निञ्चि॑न्वा॒न इति॑⁠। य ए॒वासौ⁠। इ॒तश्चा॒मुत॑श्चाव्यतीपा॒ती⁠। तमिति॑⁠॥ यो᳚ऽग्नेर्मि॑थू॒या वेद॑⁠। मि॒थु॒न॒वान् भ॑वति⁠। आपो॒ वा अ॒ग्नेर्मि॑थू॒याः⁠। मि॒थु॒न॒वान् भ॑वति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠ ॥ [८९] (११) ॥२२॥
आपो॒ वा इ॒दमा॑सन्थ् सलि॒लमे॒व⁠। स प्र॒जाप॑ति॒रेकः॑ पुष्करप॒र्णे सम॑भवत्⁠। तस्यान्त॒र् मन॑सि कामः॒ सम॑वर्तत⁠। इ॒दꣳ सृ॑जेय॒मिति॑⁠। तस्मा॒द्यत् पुरु॑षो॒ मन॑साऽभि॒गच्छ॑ति⁠। तद्वा॒चा व॑दति⁠। तत्कर्म॑णा करोति⁠। तदे॒षा ऽभ्यनू᳚क्ता⁠॥ काम॒स्तदग्रे॒ सम॑वर्त॒ताधि॑⁠। मन॑सो॒ रेतः॑ प्रथ॒मय्ँयदासी᳚त्⁠ ॥ [९०] (१०) स॒तो बन्धु॒मस॑ति॒ निर॑विन्दन्न्⁠। हृ॒दि प्र॒तीष्या॑ क॒वयो॑ मनी॒षेति॑⁠॥ उपै॑न॒न्तदुप॑नमति⁠। यत् का॑मो॒ भव॑ति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠॥ स तपो॑ऽतप्यत⁠। स तप॑स्त॒प्त्वा⁠। शरी॑रमधूनुत⁠। तस्य॒ यन् मा॒ꣳ॒समासी᳚त्⁠। ततो॑ऽरु॒णाः के॒तवो॒ वात॑रश॒ना ऋष॑य॒ उद॑तिष्ठन्न्⁠ ॥ [९१] (१०) ये नखाः᳚⁠। ते वै॑खान॒साः⁠। ये वालाः᳚⁠। ते वा॑लखि॒ल्याः⁠। यो रसः॑⁠। सो॑ऽपाम्⁠॥ अ॒न्त॒र॒तः कू॒र्मं भू॒तꣳ सर्प॑न्तम्⁠। तम॑ब्रवीत्⁠। मम॒ वै त्वङ्मा॒ꣳ॒सा⁠। सम॑भूत्⁠ ॥ [९२] (१०) नेत्य॑ब्रवीत्⁠। पूर्व॑मे॒वाहमि॒हास॒मिति॑⁠। तत्पुरु॑षस्य पुरुष॒त्वम्⁠। स स॒हस्र॑शीर्‌षा॒ पुरु॑षः⁠। स॒ह॒स्रा॒ख्‍षः स॒हस्र॑पात्⁠। भू॒त्वोद॑तिष्ठत्⁠। तम॑ब्रवीत्⁠। त्वव्ँवै पूर्व॑ꣳ सम॑भूः⁠। त्वमि॒दं पूर्वः॑ कुरु॒ष्वेति॑⁠॥ स इ॒त आ॒दायापः॑⁠ ॥ [९३] (१०) अ॒ञ्ज॒लिना॑ पु॒रस्ता॑दु॒पाद॑धात्⁠। ए॒वा ह्ये॒वेति॑⁠। तत॑ आदि॒त्य उद॑तिष्ठत्⁠। सा प्राची॒ दिक्⁠॥ अथा॑रु॒णः के॒तुर्द॑ख्‍षिण॒त उ॒पाद॑धात्⁠। ए॒वा ह्यग्न॒ इति॑⁠। ततो॒ वा अ॒ग्निरुद॑तिष्ठत्⁠। सा द॑ख्‍षि॒णा दिक्⁠। अथा॑रु॒णः के॒तुः प॒श्चादु॒पाद॑धात्⁠। ए॒वा हि वायो॒ इति॑⁠ ॥ [९४] (१०) ततो॑ वा॒युरुद॑तिष्ठत्⁠। सा प्र॒तीची॒ दिक्⁠। अथा॑रु॒णः के॒तुरु॑त्तर॒त उ॒पाद॑धात्⁠। ए॒वा हीन्द्रेति॑⁠। ततो॒ वा इन्द्र॒ उद॑तिष्ठत्⁠। सोदी॑ची॒ दिक्⁠। अथा॑रु॒णः के॒तुर्मद्ध्य॑ उ॒पाद॑धात्⁠। ए॒वा हि पूष॒न्निति॑⁠। ततो॒ वै पू॒षोद॑तिष्ठत्⁠। सेयन्दिक्⁠ ॥ [९५] (१०) अथा॑रु॒णः के॒तुरु॒परि॑ष्टादु॒पाद॑धात्⁠। ए॒वा हि देवा॒ इति॑⁠। ततो॑ देव मनु॒ष्याः पि॒तरः॑⁠। ग॒न्ध॒र्वा॒फ्स॒रस॒ श्चोद॑तिष्ठन्न्⁠। सोद्‌र्ध्वा दिक्⁠॥ या वि॒प्रुषो॑ वि॒परा॑पतन्न्⁠। ताभ्योऽसु॑रा॒ रख्‍षा॑ꣳसि पिशा॒चाश्चोद॑तिष्ठन्न्⁠। तस्मा॒त्ते परा॑भवन्न्⁠। वि॒प्रुड्भ्यो॒ हि ते सम॑भवन्न्⁠॥ तदे॒षाऽभ्यनू᳚क्ता⁠ ॥ [९६] (१०) आपो॑ ह॒ यद् बृ॑ह॒तीर् गर्भ॒माय॑न्न्⁠। दख्‍षं॒ दधा॑ना ज॒नय॑न्तीः स्वय॒म्भुम्⁠। तत॑ इ॒मेऽद्ध्यसृ॑ज्यन्त॒ सर्गाः᳚⁠। अद्भ्यो॒ वा इ॒दꣳ सम॑भूत्⁠। तस्मा॑दि॒दꣳ सर्वं॒ ब्रह्म॑ स्वय॒भ्विंति॑⁠॥ तस्मा॑दि॒दꣳ सर्व॒ꣳ॒ शिथि॑लमि॒वा ध्रुव॑मिवाभवत्⁠॥ प्र॒जाप॑ति॒र् वाव तत्⁠। आ॒त्मना॒ऽऽत्मान॑व्ँवि॒धाय॑⁠। तदे॒वानु॒ प्रावि॑शत्⁠॥ तदे॒षाऽभ्यनू᳚क्ता⁠ ॥ [९७] (१०) वि॒धाय॑ लो॒कान्‌वि॒धाय॑ भू॒तानि॑⁠। वि॒धाय॒ सर्वाः᳚ प्र॒दिशो॒ दिश॑श्च⁠। प्र॒जाप॑तिः प्रथम॒जा ऋ॒तस्य॑⁠। आ॒त्मना॒ऽऽत्मान॑म॒भिसव्ँवि॑वे॒शेति॑⁠॥ सर्व॑मे॒वेदमा॒प्त्वा⁠। सर्व॑मव॒रुद्ध्य॑⁠। तदे॒वानु॒ प्रवि॑शति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠ ॥ [९८] (८) (आसी॑ दतिष्ठन् नभू॒ दपो॒ वायो॒ इति सेयं दिग॒ भ्यनू᳚क्ता॒ ऽभ्यनू᳚क्ता॒ +ऽष्टौ च॑) ॥२३॥
चतु॑ष्टय्य॒ आपो॑ गृह्णाति⁠। च॒त्वारि॒ वा अ॒पाꣳ रू॒पाणि॑⁠। मेघो॑ वि॒द्युत्⁠। स्त॒न॒यि॒त्नुर्वृ॒ष्टिः⁠। तान्ये॒वा व॑रुन्धे⁠॥ आ॒तप॑ति॒ वर्ष्या॑ गृह्णाति⁠। ताः पु॒रस्ता॒दुप॑दधाति⁠। ए॒ता वै ब्र॑ह्मवर्च॒स्या आपः॑⁠। मु॒ख॒त ए॒व ब्र॑ह्मवर्च॒समव॑रुन्धे⁠। तस्मा᳚न्मुख॒तो ब्र॑ह्मवर्च॒सित॑रः⁠ ॥ [९९] (१०) कूप्या॑ गृह्णाति⁠। ता द॑ख्‍षिण॒त उप॑दधाति⁠। ए॒ता वै ते॑ज॒स्विनी॒रापः॑⁠। तेज॑ ए॒वास्य॑ दख्‍षिण॒तो द॑धाति⁠। तस्मा॒द् दख्‍षि॒णोद्‌र्ध॑ ऽस्तेज॒स्वित॑रः⁠॥ स्था॒व॒रा गृ॑ह्णाति⁠। ताः प॒श्चादुप॑दधाति⁠। प्रति॑ष्ठिता॒ वै स्था॑व॒राः⁠। प॒श्चादे॒व प्रति॑तिष्ठति⁠॥ वह॑न्तीर् गृह्णाति⁠ ॥ [१००] (१०) ता उ॑त्तर॒त उप॑दधाति⁠। ओज॑सा॒ वा ए॒ता वह॑न्तीरि॒वोद्ग॑तीरि॒व आकूज॑तीरि॒व धाव॑न्तीः⁠। ओज॑ ए॒वास्यो᳚त्तर॒तो द॑धाति⁠। तस्मा॒दुत्त॒रोऽद्ध॑ ओज॒स्वित॑रः⁠॥ स॒भां॒र्या गृ॑ह्णाति⁠। ता मद्ध्य॒ उप॑दधाति⁠। इ॒यव्ँवै स॑भां॒र्याः⁠। अ॒स्यामे॒व प्रति॑तिष्ठति⁠॥ प॒ल्व॒ल्या गृ॑ह्णाति⁠। ता उ॒परि॑ष्टादु॒पाद॑धाति⁠ ॥ [१०१] (१०) अ॒सौ वै प॑ल्व॒ल्याः⁠। अ॒मुष्या॑मे॒व प्रति॑तिष्ठति⁠॥ दि॒ख्‍षूप॑दधाति⁠। दि॒ख्‍षु वा आपः॑⁠। अन्न॒व्ँवा आपः॑⁠। अ॒द्भ्यो वा अन्न॑ञ्जायते⁠। यदे॒वाद्भ्योऽन्नं॒ जाय॑ते⁠। तदव॑रुन्धे⁠॥ तव्ँवा ए॒तम॑रु॒णाः के॒तवो॒ वात॑रश॒ना ऋष॑योऽचिन्वन्न्⁠। तस्मा॑दारुण के॒तुकः॑⁠॥ तदे॒षाऽभ्यनू᳚क्ता⁠॥ के॒तवो॒ अरु॑णासश्च⁠। ऋ॒ष॒यो वात॑रश॒नाः⁠। प्र॒ति॒ष्ठाꣳ श॒तधा॑ हि⁠। स॒माहि॑तासो सहस्र॒धाय॑स॒मिति॑⁠॥ श॒तश॑श्चै॒व ऽस॒हस्र॑शश्च॒ प्रति॑तिष्ठति⁠। य ए॒तम॒ग्निञ्चि॑नु॒ते⁠। य उ॑चैनमे॒वव्ँवेद॑⁠ ॥ [१०२] (१८) (ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒सित॑रो॒ वह॑न्तीर् गृह्णाति॒ ता उ॒परि॑ष्टादु॒पाद॑धा त्यारुणके॒तुको॒ऽष्टौ च॑) ॥२४॥
जा॒नु॒द॒घ्नीमु॑त्तरवे॒दीङ्खा॒त्वा⁠। अ॒पां पू॑रयति⁠। अ॒पाꣳ स॑र्व॒त्वाय॑⁠। पु॒ष्क॒र॒प॒र्णꣳ रु॒क्मं पुरु॑ष॒मित्युप॑दधाति⁠। तपो॒ वै पु॑ष्करप॒र्णम्⁠। स॒त्यꣳ रु॒क्मः⁠। अ॒मृतं॒ पुरु॑षः⁠। ए॒ताव॒द्वा वा᳚स्ति⁠। याव॑दे॒तत्⁠। याव॑दे॒वास्ति॑⁠ ॥ [१०३] (१०) तदव॑रुन्धे⁠॥ कू॒र्ममुप॑दधाति⁠। अ॒पामे॒व मेध॒मव॑रुन्धे⁠। अथो᳚ स्व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै⁠॥ आप॑मापाम॒पः सर्वाः᳚⁠। अ॒स्माद॒स्मा दि॒तोऽमुतः॑⁠। अ॒ग्निर्वा॒युश्च॒ सूर्य॑श्च⁠। स॒ह स॑ञ्चस्क॒रर्द्धि॑या॒ इति॑⁠। वा॒य्वश्वा॑ रश्मि॒पत॑यः§11⁠॥ लो॒कं पृ॑णच्छि॒द्रं पृ॑ण⁠ ॥ [१०४] (१०) यास्ति॒स्रः प॑रम॒जाः⁠॥ इ॒न्द्र॒घो॒षा वो॒ वसु॑भि§12 रे॒वा ह्ये॒वे§13 ति॑⁠॥ पञ्च॒ चित॑य॒ उप॑दधाति⁠। पाङ्क्त॒ऽग्निः⁠। यावा॑ने॒वाग्निः⁠। तञ्चि॑नुते⁠॥ लो॒कं पृ॑णया द्वि॒तीया॒मुप॑दधाति⁠। पञ्च॑पदा॒ वै वि॒राट्⁠। तस्या॒ वा इ॒यं पादः॑⁠। अ॒न्तरि॑ख्‍षं॒ पादः॑⁠। द्यौः पादः॑⁠। दिशः॒ पादः॑⁠। प॒रोर॑जाः॒ पादः॑⁠॥ वि॒राज्ये॒व प्रति॑तिष्ठति⁠। य ए॒तम॒ग्निञ्चि॑नु॒ते⁠। य उ॑चैनमे॒वव्ँवेद॑⁠ ॥ [१०५] (१६) (अस्ति॑ पृणा॒ न्तरि॑ख्‍ष॒म् पादः॒ षट्च॑) ॥२५॥
अ॒ग्निं प्र॒णीयो॑पसमा॒धाय॑⁠। तम॒भित॑ ए॒ता अ॒बीष्ट॑का॒ उप॑दधाति⁠। अ॒ग्नि॒हो॒त्रे द॑र्‌शपूर्णमा॒सयोः᳚⁠। प॒शु॒ब॒न्धे चा॑तुर्मा॒स्येषु॑⁠। अथो॑ आहुः⁠। सर्वे॑षु यज्ञक्र॒तुष्विति॑⁠॥ अथ॑ हस्मा हारु॒णः स्वा॑य॒म्भुवः॑⁠। सा॒वि॒त्रः सर्वो॒ऽग्निरित्यन॑नुषङ्गं मन्यामहे⁠। नाना॒ वा ए॒तेषा᳚व्ँवी॒र्या॑णि⁠॥ कम॒ग्निञ्चि॑नुते⁠ ॥ [१०६] (१०) स॒त्रि॒य म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः⁠। कम॒ग्निञ्चि॑नुते⁠। सा॒वि॒त्र म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः⁠। कम॒ग्निञ्चि॑नुते⁠। ना॒चि॒के॒त म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः⁠। कम॒ग्निञ्चि॑नुते⁠। चा॒तु॒र्॒‌हो॒त्रि॒यम॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः⁠। कम॒ग्निञ्चि॑नुते⁠। वै॒श्व॒सृ॒ज म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः⁠। कम॒ग्निञ्चि॑नुते⁠ ॥ [१०७] (१०) उ॒पा॒नु॒वा॒क्य॑मा॒शु म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः⁠। कम॒ग्निञ्चि॑नुते⁠। इ॒ममा॑रुणकेतुक म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒न इति॑⁠॥ वृषा॒ वा अ॒ग्निः⁠। वृषा॑णौ॒ सꣴस्फा॑लयेत्⁠। ह॒न्येता᳚स्य य॒ज्ञः⁠। तस्मा॒न्नानु॒षज्यः॑⁠॥ सोत्त॑रवे॒दिषु॑ क्र॒तुषु॑ चिन्वीत⁠। उ॒त्त॒र॒वे॒द्याꣴ ह्य॑ग्निश्ची॒यते᳚⁠॥ प्र॒जाका॑मश्चिन्वीत⁠ ॥ [१०८] (१०) प्रा॒जा॒प॒त्यो वा ए॒षो᳚ऽग्निः⁠। प्रा॒जा॒प॒त्याः प्र॒जाः⁠। प्र॒जावा᳚न् भवति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠॥ प॒शुका॑मश्चिन्वीत⁠। सं॒ज्ञान॒व्ँवा ए॒तत् प॑शू॒नाम्⁠। यदापः॑⁠। प॒शू॒नामे॒व स॒ज्ञांने॒ ऽग्निञ्चि॑नुते⁠। प॒शु॒मान् भ॑वति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠ ॥ [१०९] (१०) वृष्टि॑कामश्चिन्वीत⁠। आपो॒ वै वृष्टिः॑⁠। प॒र्जन्यो॒ वर्‌षु॑को भवति⁠। य ए॒वव्ँवेद॑⁠॥ आ॒म॒या॒वी चि॑न्वीत⁠। आपो॒ वै भे॑ष॒जम्⁠। भे॒ष॒जमे॒वास्मै॑ करोति⁠। सर्व॒मायु॑रेति⁠॥ अ॒भि॒चर॑ꣴ श्चिन्वीत⁠। वज्रो॒ वा आपः॑⁠ ॥ [११०] (१०) वज्र॑मे॒व भ्रातृ॑व्येभ्यः॒ प्रह॑रति⁠। स्तृ॒णु॒त ए॑नम्⁠॥ तेज॑स्कामो॒ यश॑स्कामः⁠। ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒सका॑मः स्व॒र्गका॑मश्चिन्वीत⁠। ए॒ता व॒द्वा वा᳚स्ति⁠। याव॑दे॒तत्⁠। याव॑दे॒वास्ति॑⁠। तदव॑रुन्धे⁠॥ तस्यै॒ तद्व्र॒तम्⁠। वर्‌ष॑ति॒ न धा॑वेत्⁠ ॥ [१११] (१०) अ॒मृत॒व्ँवा आपः॑⁠। अ॒मृत॒स्यान॑न्तरित्यै⁠॥ नाफ्सुमूत्र॑पुरी॒षङ्कु॑र्यात्⁠। न निष्ठी॑वेत्⁠। न वि॒वस॑नः स्नायात्⁠। गुह्यो॒ वा ए॒षो᳚ऽग्निः⁠। ए॒तस्या॒ग्ने रन॑ति दाहाय⁠॥ न पु॑ष्करप॒र्णानि॒ हिर॑ण्य॒व्ँवाऽधि॒तिष्ठे᳚त्⁠। ए॒तस्या॒ग्नेरन॑भ्यारोहाय⁠॥ न कूर्म॒स्याश्नी॑यात्⁠। नोद॒कस्या॒घातु॑का॒न्येन॑मोद॒कानि॑ भवन्ति⁠। अ॒घातु॑का॒ आपः॑⁠। य ए॒तम॒ग्निञ्चि॑नु॒ते⁠। य उ॑चैनमे॒वव्ँवेद॑⁠ ॥ [११२] (१४) (चि॒नु॒ते॒ चि॒नु॒ते॒ प्र॒जाका॑मश्चिन्वीत॒ य ए॒वव्ँवेदा पो॑ धावे॒ दश्नी॑याच्च॒त्वारि॑ च) ॥२६॥
इ॒मा नु॑कं॒ भुव॑ना सीषधेम⁠। इन्द्र॑श्च॒ विश्वे॑च दे॒वाः⁠॥ य॒ज्ञञ्च॑ नस्त॒न्वञ्च॑ प्र॒जाञ्च॑⁠। आ॒दि॒त्यैरिन्दः॑ स॒ह सी॑षधातु⁠॥ आ॒दि॒त्यैरिन्द्रः॒ सग॑णोम॒रुद्भिः॑⁠। अ॒स्माकं॑ भूत्ववि॒ता त॒नूना᳚म्⁠॥ आप्ल॑वस्व॒ प्रप्ल॑वस्व⁠। आ॒ण्डी भ॑व ज॒ मा मु॒हुः⁠। सुखादीन्दुः॑ खनि॒धनाम्⁠। प्रति॑मुञ्चस्व॒ स्वां पु॒रम्⁠ ॥ [११३] (१०) मरी॑चयः स्वायंभु॒वाः⁠। ये श॑री॒राण्य॑ कल्पयन्न्⁠। ते ते॑ दे॒हङ्क॑ल्पयन्तु⁠। मा च॑ ते॒ ख्या स्म॑ तीरिषत्⁠॥ उत्ति॑ष्ठत॒ मा स्व॑प्त⁠। अ॒ग्निमि॑च्छद्ध्वं॒ भार॑ताः⁠। राज्ञः॒ सोम॑स्य तृ॒प्तासः॑⁠। सूर्ये॑ण स॒युजो॑षसः⁠॥ युवा॑ सु॒वासाः᳚§14॥ अ॒ष्टाच॑क्रा॒ नव॑द्वारा⁠ ॥ [११४] (१०) दे॒वानां॒ पूर॑यो॒द्ध्या⁠। तस्या॑ꣳ हिरण्म॑यः को॒शः⁠। स्व॒र्गो लो॒को ज्योति॒षा ऽऽवृ॑तः⁠॥ यो वै तां᳚ ब्रह्म॑णो वे॒द⁠। अ॒मृते॑नावृ॒तां पु॑रीम्⁠। तस्मै᳚ ब्रह्म च॑ ब्रह्मा॒ च⁠। आ॒युः कीर्तिं॑ प्र॒जान्द॑दुः⁠॥ वि॒भ्राज॑माना॒ꣳ॒ हरि॑णीम्⁠। य॒शसा॑ संप॒रीवृ॑ताम्⁠। पुर॑ꣳ हिरण्म॑यीं ब्र॒ह्मा⁠ ॥ [११५] (१०) वि॒वेशा॑प॒राजि॑ता⁠॥ पराङ्गेत्य॑ (पराङत्य॑) ज्याम॒यी⁠। पराङ्गेत्य॑ (पराङत्य॑) नाश॒की⁠। इ॒ह चा॑मुत्र॑ चान्वे॒ति⁠। वि॒द्वान् दे॑वासु॒रानु॑भ॒यान्⁠॥ यत्कु॑मा॒री म॒न्द्रय॑ते⁠। य॒द्यो॒षिद्यत्प॑ति॒व्रता᳚⁠। अरि॑ष्ट॒य्ँयत्किञ्च॑ क्रि॒यते᳚⁠। अ॒ग्निस्तदनु॑ वेधति⁠॥ अ॒शृता॑सः शृ॑तास॒श्च⁠ ॥ [११६] (१०) य॒ज्वानो॒ येऽप्य॑य॒ज्वनः॑⁠। स्व॑र्यन्तो॒ नापे᳚ख्‍षन्ते⁠। इन्द्र॑म॒ग्निञ्च॑ ये वि॒दुः⁠॥ सिक॑ता इव स॒य्ँयन्ति॑⁠। र॒श्मिभिः॑समु॒दीरि॑ताः⁠। अ॒स्माल्लो॒काद॑मुष्मा॒च्च⁠। ऋ॒षिभि॑रदात्पृ॒श्निभिः॑⁠॥ अपे॑त॒ वीत॒ वि च॑ सर्प॒तातः॑⁠। येऽत्र॒ स्थ पु॑रा॒णा ये च॒ नूत॑नाः⁠। अहो॑भिर॒द्भिर॒क्तुभि॒र्व्य॑क्तम्⁠ ॥ [११७] (१०) य॒मो द॑दात्वव॒सान॑मस्मै⁠॥ नृ मु॑णन्तु नृ पा॒त्वर्यः॑⁠। अ॒कृ॒ष्टा ये च॒ कृष्ट॑जाः⁠। कु॒मारी॑षु क॒नीनी॑षु⁠। जा॒रिणी॑षु च॒ ये हि॒ताः⁠॥ रेतः॑ पीता॒ आण्ड॑पीताः⁠। अङ्गा॑रेषु च॒ ये हु॒ताः⁠। उ॒भया᳚न् पुत्र॑ पौत्र॒कान्⁠। यु॒वे॒ऽहय्ँय॒मराज॑गान्⁠॥ श॒तमिन्नु श॒रदः॑§15॥ अदो॒ यद्ब्रह्म॑ विल॒बम्⁠। पि॒तृ॒णाञ्च॑ य॒मस्य॑ च⁠। वरु॑ण॒स्याश्वि॑नोर॒ग्नेः⁠। म॒रुता᳚ञ्च वि॒हाय॑साम्⁠॥ का॒म॒प्र॒यव॑णं मे अस्तु⁠। स ह्ये॑वास्मि॑ स॒नात॑नः⁠। इति नाको ब्रह्मिश्रवो॑ रायो॒ धनम्⁠। पु॒त्रानापो॑ दे॒वीरि॒हाहि॑ता⁠ ॥ [११८] (१८) ॥२७॥
विशी᳚र्ष्णीं॒ गृद्ध्र॑शीर्ष्णीञ्च⁠। अपेतो॑ निर्‌ऋ॒तिꣳ ह॑थः⁠। परिबाधꣴ श्वे॑तकु॒ख्‍षम्⁠। नि॒जङ्घ॑ꣳ शब॒लोद॑रम्⁠॥ स॒ तान्‌वा॒च्याय॑या स॒ह⁠। अग्ने॒ नाश॑य स॒न्दृशः॑⁠। ई॒र्ष्या॒सू॒ये बु॑भु॒ख्‍षाम्⁠। म॒न्युं कृ॒त्यां च॑ दीधिरे⁠। रथे॑न किꣳशु॒काव॑ता⁠। अग्ने॒ नाश॑य स॒न्दृशः॑⁠ ॥ [११९] (१०) (विशी᳚र्ष्णीं॒ दश॑) ॥२८॥
प॒र्जन्या॑य॒ प्रगा॑यत⁠। दि॒वस्पु॒त्राय॑ मी॒ढुषे᳚⁠। स नो॑ य॒वस॑मिच्छतु⁠॥ इ॒दव्ँवचः॑ प॒र्जन्या॑य स्व॒राजे᳚⁠। हृ॒दो अ॒स्त्वन्त॑र॒न्तद्यु॑योत⁠। म॒यो॒भूर्वातो॑ वि॒श्वकृ॑ष्टयः सन्त्व॒स्मे⁠। सु॒पि॒प्प॒ला ओष॑धीर् दे॒वगो॑पाः⁠॥ यो गर्भ॒मोष॑धीनाम्⁠। गवा᳚ङ्कृ॒णोत्यर्व॑ताम्⁠। प॒र्जन्यः॑ पुरु॒षीणा᳚म्⁠ ॥ [१२०] (१०) (प॒र्जन्या॑य॒ दश॑) ॥२९॥
पुन॑र्मामैत्विन्द्रि॒यम्⁠। पुन॒रायुः॒ पुन॒र्भगः॑⁠। पुन॒र् ब्राह्म॑णमैतु मा⁠। पुन॒र् द्रवि॑ण मैतु मा⁠॥ यन्मे॒ऽद्य रेतः॑ पृथि॒वीमस्का॑न्⁠। यदोष॑धीर॒प्यस॑र॒द्यदापः॑⁠। इ॒दन्तत् पुन॒राद॑दे⁠। दी॒र्घा॒यु॒त्वाय॒ वर्च॑से⁠॥ यन्मे॒ रेतः॒ प्रसि॑च्यते⁠। यन्म॒ आजा॑यते॒ पुनः॑⁠। तेन॑ माम॒मृतं॑ कुरु⁠। तेन॑ सुप्र॒जस॑ङ्कुरु⁠ ॥ [१२१] (१२) (पुन॒र्द्वे च॑) ॥३०॥
अ॒द्भ्यस्तिरो॒धा जा॑यत⁠। तव॑ वैश्रव॒णः स॑दा⁠। तिरो॑ धेहि सप॒त्नान्नः॑⁠। ये अपो॒ऽश्नन्ति॑ केच॒न⁠॥ त्वा॒ष्ट्रीं मा॒याव्ँव᳚श्रव॒णः⁠। रथ॑ꣳ सहस्र॒ वन्धु॑रम्⁠। पु॒रु॒श्च॒क्रꣳ सह॑स्राश्वम्⁠। आस्था॒ याया॑हि नो ब॒लिम्⁠॥ यस्मै॑ भू॒तानि॑ ब॒लिमाव॑हन्ति⁠। धन॒ङ्गावो॒ हस्ति॒ हिर॑ण्य॒मश्वा॑न्⁠ ॥ [१२२] (१०) असा॑म सुम॒तौ य॒ज्ञिय॑स्य⁠। श्रियं॒ बिभ्र॒तो ऽन्न॑मुखीव्ँवि॒राज᳚म्⁠॥ सु॒द॒र्॒‌श॒ने च॑ क्रौ॒ञ्चे च॑⁠। मै॒ना॒गे च॑ म॒हागि॑रौ⁠। श॒तद्वा॒ट्टर॑गम॒न्ता (स॒तद्वा॒ट्टर॑गम॒न्ता)⁠। स॒ꣳ॒हार्यं॒ नग॑रं॒ तव॑⁠॥ इति मन्त्राः᳚⁠। कल्पो॑ऽत ऊ॒द्‌र्ध्वम्⁠॥ यदि॒ बलि॒ꣳ॒ हरे᳚त्⁠। हि॒र॒ण्य॒ना॒भये॑ वितु॒दये॑ कौबे॒राया॒यं ब॑लिः⁠ ॥ [१२३] (१०) सर्वभूताधिपतये न॑म इ॒ति⁠। अथ बलिꣳ हृत्वोप॑तिष्ठे॒त⁠॥ ख्‍ष॒त्रं ख्‍ष॒त्रव्ँवै᳚श्रव॒णः⁠। ब्राह्मणा॑ वय॒ꣴ॒ स्मः⁠। नम॑स्ते अस्तु॒ मा मा॑ हिꣳसीः⁠। अस्मात् प्रविश्यान्न॑मद्धी॒ति⁠॥ अथ तमग्निमा॑दधी॒त⁠। यस्मिन्ने तत्कर्म प्र॑युञ्जी॒त⁠॥ ति॒रोधा॒ भूः⁠। ति॒रोधा॒ भुवः॑⁠ ॥ [१२४] (१०) ति॒रोधाः॒ स्वः॑⁠। ति॒रोधा॒ भूर्भुव॒स्स्वः॑⁠। सर्वेषाल्ँलोकानामाधिपत्ये॑ सीदे॒ति⁠॥ अथ तमग्नि॑मिन्धी॒त⁠। यस्मिन्ने तत्कर्म प्र॑युञ्जी॒त⁠॥ ति॒रोधा॒ भूः स्वाहा᳚⁠। ति॒रोधा॒ भुवः॒ स्वाहा᳚⁠। ति॒रोधाः॒ स्वः॑ स्वाहा᳚⁠। ति॒रोधा॒ भूर्भुव॒स्स्व॑स्स्वाहा᳚⁠॥ यस्मिन्नस्य काले सर्वा आहुतीर्‌हुता॑ भवे॒युः⁠ ॥ [१२५] (१०) अपि ब्राह्मण॑मुखी॒नाः⁠। तस्मिन्नह्नः काले प्र॑युञ्जी॒त⁠। परः॑ सु॒प्तज॑नाद्वे॒पि⁠॥ मा स्म प्रमाद्यन्त॑ माद्ध्या॒पयेत्⁠। सर्वार्थाः᳚ सिद्ध्य॒न्ते⁠। य ए॑वव्ँवे॒द⁠। ख्‍षुद्ध्यन्निद॑मजा॒नताम्⁠। सर्वार्था न॑ सिद्ध्य॒न्ते⁠॥ यस्ते॑ वि॒घातु॑को भ्रा॒ता⁠। ममान्तर्‌हृ॑दये॒ श्रितः⁠ ॥ [१२६] (१०) तस्मा॑ इ॒ममग्र॒ पिण्ड॑ञ्जुहोमि⁠। स मे᳚ऽर्था॒न् मा विव॑धीत्⁠। मयि॒ स्वाहा᳚⁠॥ रा॒जा॒धि॒रा॒जाय॑ प्रसह्य सा॒हिने᳚⁠। नमो॑ व॒यव्ँवै᳚श्रव॒णाय॑ कुर्महे⁠। स मे॒ कामा॒न् काम॒ कामा॑य॒ मह्य᳚म्⁠। का॒मे॒श्व॒रो वै᳚श्रव॒णो द॑दातु⁠। कु॒बे॒राय॑ वैश्रव॒णाय॑⁠। म॒हा॒रा॒जाय॒ नमः॑⁠। के॒तवो॒ अरु॑णासश्च⁠। ऋ॒ष॒यो वात॑रश॒नाः⁠। प्र॒ति॒ष्ठाꣳ श॒तधा॑ हि⁠। स॒माहि॑तासो सहस्र॒धाय॑सम्⁠। शि॒वा नः॒ शन्त॑मा भवन्तु⁠। दि॒व्या आप॒ ओष॑धयः⁠। सु॒मृ॒डी॒का सर॑स्वति⁠। मा ते॒ व्यो॑म स॒न्दृशि॑⁠ ॥ [१२७] (१७) (अश्वा᳚न्बलि॒र्भुवो॑ भवे॒युः श्रित श्च॑ स॒प्त च॑) ॥३१॥
सव्ँवथ्सरमेत॑द् व्रत॒ञ्चरेत्⁠। द्वौ॑ वा मा॒सौ⁠॥ नियमः स॑मासे॒न⁠॥ तस्मिन् नियम॑ विशे॒षाः⁠। त्रिषवणमुदको॑पस्प॒र्॒‌शी⁠। चतुर्थ कालपान॑भक्तः॒ स्यात्⁠। अहरहर्वा भैख्‍ष॑मश्न॒यात्⁠। औदुम्बरीभिः समिद्भिरग्निं॑ परि॒चरेत्⁠। पुनर्मा मैत्विन्द्रियमित्येतेनाऽनु॑वाके॒न⁠। उद्धृत परिपूताभिरद्भिः कार्यं॑ कुर्वी॒त⁠ ॥ [१२८] (१०) अ॑सञ्च॒यवान्⁠। अग्नये वायवे॑ सूर्या॒य⁠। ब्रह्मणे प्र॑जाप॒तये⁠। चन्द्रमसे न॑ख्‍षत्रे॒भ्यः⁠। ऋतुभ्यः सव्ँव॑थ्सरा॒य⁠। वरुणायारुणायेति व्र॑तहो॒माः⁠। प्र॒व॒र्ग्यव॑दादे॒शः⁠। अरुणाः का᳚ण्ड ऋ॒षयः⁠॥ अरण्ये॑ऽधीयी॒रन्न्⁠। भद्रंकर्णेभिरिति द्वे॑ जपि॒त्वा⁠ ॥ [१२९] (१०) महानाम्नीभिरुदकꣳ स॑ꣴस्प॒र्श्य⁠। तमाचा᳚र्यो द॒द्यात्⁠। शिवानः शन्तमेत्योषधी॑राल॒भते⁠। सुमृडीके॑ति भू॒मिम्⁠। एवम॑पव॒र्गे⁠। धे॑नुर् द॒ख्‍षिणा⁠। कꣳ सव्ँवास॑श्च ख्‍षौ॒मम्⁠। अन्य॑द्वा शु॒क्लम्⁠। य॑था श॒क्ति वा⁠। एवꣴ स्वाद्ध्याय॑ धर्मे॒ण⁠। अरण्ये॑ऽधीयी॒त⁠। तपस्वी पुण्यो भवति तपस्वी पु॑ण्यो भ॒वति⁠ ॥ [१३०] (१२) (कु॒र्वी॒त ज॑पि॒त्वा स्वाद्ध्याय॑धर्मे॒ण द्वे च॑) ॥३२॥
शान्तिपाठः
भ॒द्रं कर्णे॑भिः शृणु॒याम॑ देवाः⁠। भ॒द्रं प॑श्येमा॒ख्‍षभि॒र् यज॑त्राः⁠। स्थि॒रैरङ्गै᳚स्तुष्टु॒वाꣳ स॑स्त॒नूभिः॑⁠। व्यशे॑म दे॒वहि॑त॒य्ँयदायुः॑⁠॥ स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः⁠। स्व॒स्ति नः॑ पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः⁠। स्व॒स्ति न॒स्तार्ख्‍ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः⁠। स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु
ॐ शा॒न्तिः शा॒न्तिः शा॒न्तिः⁠॥

Appendix (of Expansions)

{1} T.A.1.11.1
ब्र॒ह्मा दे॒वानां᳚ पद॒वीः क॑वी॒नामृषि॒र्विप्रा॑णां महि॒षो मृ॒गाणा᳚म्⁠। श्ये॒नो गृध्रा॑णा॒ꣴ॒ स्वधि॑ति॒र् वना॑ना॒ꣳ॒ सोमः॑ प॒वित्र॒मत्ये॑ति॒ रेभ॑न्न्⁠॥
{2} T.A.1.12.5
वा॒श्रेव॑ वि॒द्युन्मि॑माति व॒थ्सं न मा॒ता सि॑षक्ति⁠।
{4} T.A.1.13.2
सु॒त्रामा॑णं पृथि॒वीं द्याम॑ने॒हस॑ꣳ सु॒शर्मा॑ण॒ मदि॑तिꣳ सु॒प्रणी॑तिम्⁠। दैवीं॒ नाव॑ꣴ स्वरि॒त्रामना॑गस॒मस्र॑वन्ती॒मा रु॑हेमा स्व॒स्तये᳚⁠॥ म॒हीमू॒ षु मा॒तर॑ꣳ सुव्र॒ताना॑मृ॒तस्य॒ पत्नी॒मव॑से हुवेम⁠। तु॒वि॒ख्‍ष॒त्राम॒जर॑न्तीमुरू॒चीꣳ सु॒शर्मा॑ण॒मदि॑तिꣳ सु॒प्रणी॑तिम्⁠॥
{5} T.A.1.13.3
हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भः सम॑वर्त॒ताग्रे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒रेक॑ आसीत्⁠। स दा॑धार पृथि॒वीं द्या मु॒तेमां कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम⁠॥
{6} T.A.1.13.3
ह॒ꣳ॒सः शु॑चि॒षद् वसु॑रन्तरिख्‍ष॒सद्धोता॑ वेदि॒षदति॑थि र्दुरोण॒सत्⁠। नृ॒षद् व॑र॒सदृ॑त॒सद् व्यो॑म॒सद॒ब्जा गो॒जा ऋ॑त॒जा अ॑द्रि॒जा
{7} T.A.1.13.3
ब्रह्म॑ जज्ञा॒नं प्र॑थ॒मं पु॒रस्ता॒द्वि सी॑म॒तः सु॒रुचो॑ वे॒न आ॑वः⁠। स बु॒ध्निया॑ उप॒मा अ॑स्य वि॒ष्ठाः स॒तश्च॒ योनि॒मस॑तश्च॒ विवः॑⁠॥
{8} T.A.1.13.3
तदित्प॒दं न विचि॑केत वि॒द्वान्⁠। यन्मृ॒तः पुन॑र॒प्येति॑ जी॒वान्⁠। त्रि॒वृद्यद् भुव॑नस्य रथ॒वृत्⁠। जी॒वो गर्भो॒ न मृ॒तः स जी॑वात्⁠॥
{10} T.A.1.19.1
आयस्मि᳚न् थ्स॒प्तवा॑स॒वा स्तिष्ठ॑न्ति स्वा॒रुहो॑ यथा⁠। ऋषि॑र्‌ह दीर्घ॒श्रुत्त॑म॒ इन्द्र॑स्य घ॒र्मो अति॑थिः⁠॥ ([तै.सं.1.6.12.2]) इ॒न्द्रि॒याणि॑ शतक्रतो॒ या ते॒ जने॑षु प॒ञ्चसु॑⁠।
{11} T.A.1.25.2
वा॒य्वश्वा॑ रश्मि॒पत॑यः⁠। मरी᳚च्यात्मानो॒ अद्रु॑हः⁠। दे॒वीर् भु॑वन॒ सूव॑रीः⁠।
{13} T.A.1.25.3
इ॒न्द्र॒ घो॒षा वो॒ वसु॑भिः पु॒रस्ता॒दुप॑दधताम्⁠॥ ए॒वा ह्ये॑व⁠॥ (शोर्त् अन्द् लोन्ग्फोर्म् अरे थे समे इन् )
{14} T.A.1.27.2
युवा॑ सु॒वासाः॒ परि॑वीत॒ आगा᳚त्⁠। स उ॒ श्रेया᳚न् भवति॒ जाय॑मानः⁠। तं धीरा॑सः क॒वय॒ उन्न॑यन्ति⁠। स्वा॒धियो॒ मन॑सा देव॒यन्तः॑⁠॥
{15} T.A.1.27.6
श॒तमिन्नु श॒रदो॒ अन्ति॑ देवा॒ यत्रा॑ नश्च॒क्रा ज॒रसं॑ त॒नूना᳚म्⁠। पु॒त्रासो॒ यत्र॑ पि॒तरो॒ भव॑न्ति॒ मा नो॑ म॒ध्या री॑रिष॒तायु॒र्‌गन्तोः᳚⁠॥
(This expansion is appearing in "Apastambeeya Mantra Bagam (APMB)", also known as "EkagnikAdam", in 2nd Prasnam, 4th Section as 3rd Mantra.) (This is an odd expansion as the Expanded Mantra is not appearing in any of conventional Taittriya texts like "Samhita", "Brahamanam" "Aranyakam")
अनुवाकाः पञ्चशती
३२ १३०